İş Kazaları ve Yaşam Hakkı:
Esasa ve Usule Müteallik Pozitif Yükümlülükler
Arş. Gör. Sare Karacan-Prof. Dr. H. Burak Gemalmaz
İstanbul Üniversitesi İnsan Hakları Hukuku Anabilim Dalı
İnsan hakları arasında etik ve hukuki açıdan bir hiyerarşi olmadığı söylenegelir. Ancak bu demek değildir ki bazı haklar hem kavramsal nitelikleri hem de buna bağlı olarak hukuki düzenlemelerde kendilerine yer bulduğu şekliyle diğer haklardan biraz daha ağır basmasın. 1982 Anayasasının 17. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin (AİHS) 2. Maddesinde düzenlenen yaşam hakkı, böyle ağır basan haklardan birisidir.
Koruduğu değerin niteliği gereği yaşam hakkı, sınırlandırılabilir haklardan olmayıp mutlak hak niteliğindedir. Bununla birlikte yaşam hakkı bakımından çok sayıda hukuki tartışma süregitmekte ve mesele yargı kararlarına konu olmaktadır. İş kazaları da yaşam hakkı bağlamında ele alınan önemli sorun öbeklerinin başında gelmektedir.
Bu blog yazısında yaşam hakkı bağlamında iş kazalarının yarattığı sorunları Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları çerçevesinde ele alacağız. Konuyu ele alırken, özellikle derece yargısındaki muhakemede somut uyuşmazlığın çözülmesinde ne gibi hataların yapıldığını göstermeyi de amaçlıyoruz.
I-) Genel Olarak Devletin Yaşam Hakkı Karşısındaki Yükümlülükleri
Bireylerin maddi ve manevi varlığı Devlet tarafından korunmalıdır (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, No. 2018/5075, 15/3/2022, para. 73; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, No. 2012/752, 17/9/2013, para. 51). Devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü negatif ve pozitif olarak iki türlüdür (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 73; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 50).
Devletin yaşam hakkı bakımından negatif yükümlülüğü, kasten ve hukuka aykırı biçimde kendi yetkisinde bulunan bireylerin yaşamını sona erdirmeme yükümlülüğünden ibarettir (Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 51).
Pozitif yükümlülük ise Devletin bireylerin yaşamlarına yönelik olarak kendilerinin, kamu makamlarının ve diğer bireylerin faaliyetlerinden doğmuş, gerçekleşmiş veya doğabilecek risklere karşı koruması anlamına gelmektedir (mutadis mutandis, Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 73; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 51). Bu koruma yükümlüğünün de kendi içinde sonuç yükümlülüğü ve tedbir alma yükümlülüğü olarak farklı boyutları bulunmaktadır. İş kazaları bakımından da devletin sorumluluğu, ağırlık olarak pozitif yükümlülükler bağlamında gündeme gelmektedir diyebiliriz.
İş kazalarında devletin pozitif yükümlülüğünü irdelerken, ayrıca hem esasa hem de usule müteallik yükümlülüklerin somutlaştırılması gerekmektedir. Esas ve usule ilişkin inceleme ayrı ayrı ele alınmaktadır ve bunlardan biri veya her ikisi bakımından yaşam hakkının ihlal edildiğine veya edilmediğine karar verilebilir.
Diyebiliriz ki devletin pozitif yükümlülüğü bireylerin yaşam hakkının korunması amacıyla elindeki bütün imkanları kullanmasını gerektirir: Somutlaştırılacak olursa devlet, yaşamı riske eden eylemler bakımından ölümle sonuçlanan olaylarda yaşam hakkına ilişkin var olan yasal ve idari çerçeveye layıkıyla riayet etmeli, yaşam hakkı ihlallerini durdurmaya ve cezalandırmaya yarayacak idari ve yargısal tedbirleri almalıdır (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 73; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 52). Pozitif yükümlülüğe ilişkin tedbirler hem hukuki hem fiili tedbirleri kapsar (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 74).
Ancak yukarıda zikredilen pozitif yükümlülük, yetkililere “aşırı külfet getirecek şekilde” yorumlanmamalıdır (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 75; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 53). Alınması gerektiği düşünülen bir tedbirin “aşırı külfet” teşkil edip etmediği değerlendirilirken, insan davranışlarının öngörülebilirlik düzeyi, devletin öncelikleri ve kaynakları faaliyet veya işlem bakımından dikkate alınır (Osman v. the UK, App. No. 23452/94, GC Judgment of 28 October 1998, para. 116; Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, 15/3/2022, para. 75; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 53). Örneğin bir HES göletindeki arızanın tamirine gidilirken suda deniz bisikletinin alabora olması şeklinde gerçekleşen ve ölümle sonuçlanan iş kazasına ilişkin kararında AYM, Devletin pozitif yükümlülüğünün, olayda hava ambulansı talep edilmiş olsa da olayı takiben gelecek arama kurtarma ekiplerinin belirli bir zaman diliminde olay yerine ulaşarak kurtarma ve acil yardımda bulunmayı kapsayacak kadar genişletilemeyeceğini belirtmiştir (Bilal Turan ve Diğerleri (2) Başvurusu, No: 2013/2075, 4/12/2013, paras. 70-72). Şöyle ki, olayın 18.30 sularında Sivil Savunma Müdürlüğüne haber verilmesi ve iki dalgıçlı arama ekibinin 19.30’da olay yerine varmasını takiben kurtarma botuyla yapılan arama, havanın karanlığı, su yüzeyinin buzlanmış olması ve arama kurtarmanın tehlikeliliği nedeniyle sona erdirilmiştir. Helikopterli arama için ise 18.39’da ihtiyaç bildirilmiş, önce nöbetçi doktor hava karardığı için ambulansın havalanamayacağını belirtmiş, bunu takiben 18.50’de helikopter Jandarma Bölge Komutanlığından talep edilmişse de önce helikopterin kurtarma donanımı olmadığı ve suya yaklaştığında kazazedelerin suda kalmasının daha zorlaşacağı belirtilmiş, akabinde helikopter yine de havalanıp Aşkale’ye varmış ancak olay yerine ulaşmamıştır; Valilik ayrıca 19.45’de Genelkurmay Başkanlığından kurtarma helikopteri talep etmiş, bu helikopter 22.55’de olay mahalline ulaşmıştır. Anayasa Mahkemesine göre, hava kurtarma hizmeti bakımından hava koşulları, olay yerinin ulaşılabilirliği ve teknik zorunluluklar gibi hususlar göz önüne alındığında belirli bir sürede olay yerine gidilerek kurtarma ve acil sağlık yardımı verilmesi zorunluluğu şeklinde genel bir yükümlülüğün yerine getirilmesi yetkililer bakımından aşırı yük teşkil etmektedir. Zira Mahkemeye göre yetkililerin yetkilerini göz ardı ederek harekete geçmediklerine işaret eden bir bilgi yoktur. (Bilal Turan ve Diğerleri (2) Başvurusu, paras.70-73). AİHM’in de bir zirve tırmanışı esnasında yaşam hakkına dair pozitif yükümlülüklerin hava ambulanslarının olay yerine ulaşması için bir zaman sınırı getirecek kadar geniş yorumlanmasının yetkililere orantısız yük yükleyeceğine dair aynı yönde bir kararı mevcuttur (Furdik v. Slovakia, App. No 42994/05, Decision of 2 December 2008).
Şimdi bu genel unsurların iş kazaları bakımından uygulanmasının somut yönlerine bakabiliriz:
II-) İş Kazalarını Önlemek İçin Devlet Ne Yapmalı?: Devletin Pozitif Yükümlülüğünün Esasa Müteallik (Maddi) Boyutu
Pozitif yükümlülüğün doğması için öncelikle:
- Yetkililerin bir kimsenin yaşamına yönelik gerçek ve yakın bir tehlike bulunduğunun bildiği veya bilmesi gerektiği durumlarda
- Kamu makamlarının makul ölçüler içerisinde ve yetkilerinin kapsamı uyarınca tehlikenin veya riskin meydana gelmesini önleyebilecek biçimde tedbir almakta başarısız olduğunun tespiti gerekir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 75; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 53). Ancak, idari ve yargısal makamlar, pozitif yükümlülük kapsamında alınması gerekli tedbirleri belirlemek takdirine sahiptir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 76).
Yaşam hakkının maddi boyutunu oluşturan koruma yükümlülüğünü ilk olarak somut olayda yaşam hakkına dönük bir riskin öngörülebilir olup olmadığı belirler; riskin öngörülebilir olması halinde kamu görevlilerinin yetkileri kapsamında makul olan etkili ve pratik tedbirleri alıp almadıkları irdelenecektir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 86).
A-) Riskin Öngörülebilirliği
Buna göre yaşam hakkının maddi boyutu kapsamındaki incelemenin ilk aşamasında gerçek veya yakın tehlikenin bilindiği veya bilinmesi gerektiği durumlar bakımından riskin öngörülebilirliğine değin bir inceleme yürütülerek somut olay bazında risk öngörülebilirliği değerlendirmesi yapılır.
Bu bağlamda bir iş faaliyetinin ancak ruhsatla yapılması ve denetlenmesi yönetmelikte öngörülmüş ve işin yapılması gereken koşullar sıralanmışsa, o halde bu mevzuat kapsamında yapılacak iş yeri denetimi belirleyici önem kazanmaktadır. Nitekim iş kazasından önce yapılan bir denetim riski ortaya koyan şekilde sonuçlandıysa, daha sonra risk gerçekleştiğinde bu risk öngörülebilir kabul edilecek ve devletin sorumluluğunu doğurtacaktır (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, paras. 87-92). Örneğin sıkı bir ruhsat düzenine tabi olan patlayıcı madde üretiminin iskansız bir binada yapıldığı durumda belediyenin ruhsat alınması için daha önceden uyarıda bulunmuş olması, riski kamu makamlarınca öngörülebilir kılar (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 92).
Mevzuatta yüklenen görevler çerçevesinde bir idarenin riski bildiği veya bilmesi gerektiği söylenemiyorsa, ulaşılan sonuç değişebilir. Barajdaki su seviyesini ölçmekle görevli DSİ işçisinin eve dönüş yolunda kendi hayvanını kontrol ederken eğimli arazide kayarak üzerine kaya düşmesi suretiyle hayatını kaybetmesinden yakınılan bir vakada AYM, öncelikli olarak müteveffanın eve dönüş yolunda olmasını ve hayvan beslemesine idarenin izin vermiş olabileceğini göz önünde bulundurarak olayı iş kazası kapsamında değerlendirmiş, ancak işçinin güzergah değişikliği yaparak hayvanını beslemeye gittiğini bildiğine ilişkin bilgi veya belge bulunmadığından idarenin eğimli arazideki tehlikeyi bildiği veya bilmesi gerektiğinin söylenemeyeceğine karar vermiştir (Enes Besli ve Diğerleri Başvurusu, No: 2017/27841, 4/11/2020, paras. 46-51).
Öte yandan, hastane binası tabelası tamiri yaptığı sırada hastaneye yakın bulunan yüksek gerilim hattından üzerinde durduğu merdivene gelen elektrik akımına kapılmak suretiyle hayatını kaybeden 16 yaşındaki büro işçisinin yaşam hakkını konu edinen başvuruda derece yargısında bazı şirket yetkilileri ve bir belediye yetkilisi hakkında olaydaki bilirkişi raporlarına dayanılarak mahkumiyet kararı çıkmış ise de belediye yetkilisi hakkında binaları tek tek kontrol etmesinin mümkün olmadığı, ruhsatın sanık tarafından verilmediği ve TEİAŞ’ın uyarısından haberi bulunmadığı gerekçeleriyle sonradan beraatına karar verilmiştir. Diğer bazı kamu görevlileri hakkında ise “iskânlı binalarda şikâyet olmadığı sürece personelin dikkatini çekmesi hâlinde inceleme yapılabildiği, 2008-2017 yılları arasında 1.400 adet yapı için işlem yapıldığı, bu bağlamda Belediye görevlilerinin yeterli çabayı sarf ettiği, görevlilerin hastanenin hukuka aykırı inşa edilen kısımları için gereken işlemleri 2014 yılında (ölüm olayından sonra) yaptıkları ancak 2014 yılında yapılan işlemlere ilişkin yargı süreci nedeniyle imar mevzuatını uygulayamadıkları” gibi gerekçelerle soruşturma izni verilmemiş ve buna karşı yapılan itiraz Danıştay tarafından kabul edilmemiştir (Erdinç Eroğlu ve Diğerleri Başvurusu, No: 2018/24157, 14/9/2021, paras. 1, 18-25).
Akabinde AYM, hastane binasının ilgili mevzuata aykırı olacak şekilde yüksek gerilim hattına beş metreden daha yakın mesafede inşa edilmiş, kullanılmasına izin verilmiş ve bununla ilgili denetimin gerçekleştirilmemiş olması nedeniyle ortada öngörülebilir bir risk olduğuna karar vermiştir (Erdinç Eroğlu ve Diğerleri Başvurusu, paras. 48 – 52).
Riskin varlığının bilinip bilinmediği ya da bilinmesi gerekip gerekmediği tartışılırken, konuya ilişkin uluslararası hukuki standartların ve/veya bilimsel çalışmaların varlığı da dikkate alınmaktadır. Örneğin tersane sektöründeki asbest sorununun ILO tarafından 80’lerin ortalarından itibaren ele alınması, ILO üyesi Malta’nın asbestin risklerini bilmediğini ileri sürmesini imkansız kılmıştır. Aynı vakada ayrıca, asbestin tehlikeleri hakkında 1930’lardan bu yana yapılan bilimsel çalışmaların varlığı da devletin ilgili makamlarının konuya ilişkin bilgi sahibi olduğu ve bu bilgi doğrultusunda hükümete tavsiyelerde bulunması gerektiği sonucuna götürmüştür (Brincat and Others v. Malta, App. Nos. 60908/11, 62110/11, 62129/11, 62312/11 and 62338/11, 24 July 2014, para. 106).
B-) Makul Tedbirlerin Alınıp Alınmadığı
Riskin kamu makamları tarafından öngörülebilir olması, kamu makamlarının bu risk karşısında makul tedbirler alıp girişimlerde bulunup bulunmadığı sorusunu gündeme getirir. Bir tedbir ya da adımın makul olup olmadığının ölçütü, bunun “etkili/pratik” olup olmadığına göre belirlenir. Doğal olarak, öngörülebilir riskin ortadan kaldırılmasını sağlayacak nitelikte tedbirlerin alınması, iş kazası ve ölümün engellenmesi için gereken özenle hareket etmesi beklenir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 93; Osman v. the UK, para. 116).
Etkili pratik tedbirlerin ne olduğu ise, elbette somut olaya ve sektöre göre değişkenlik gösterebilir. Ama o alan/sektörde bilimsel bilginin geldiği seviyenin temel bir ölçü olarak alındığını söyleyebiliriz. Uyuşmazlık sırasında genel geçer kabul edilen bilimsel bilgiyi dikkate almayan veya riayet etmeyen bir tedbir, etkili ve pratik sayılmayacaktır. Mesela, tersane sektöründe asbest kullanımının doğurduğu yaşam hakkı riski karşısında alınan maske dağıtmak şeklindeki tedbirin, asbeste maruz kalan işçilere etkili koruma sağlamadığı üzerinde herhangi bir tartışma olmayacak kadar açıktır. Zira konuya ilişkin gelinen bilimsel seviye, maskeyle asbestin doğurduğu risklerin önlenemeyeceğini belirtmektedir. Eğer kamu makamları riski ortadan kaldıracak ya da en azından anlamlı derecede azaltacak başkaca pratik tedbir de almamışsa, pozitif yükümlülüğünü yerine getirmemiş demektir (Brincat and Others v. Malta, para. 112).
İskansız patlayıcı üretimi yapılmasındaki iş kazası riski belediye tarafından bilinmesine (yani risk öngörülebilir) rağmen buna göz yumulması (yıllarca ruhsatsız üretimin durdurulmaması, iş yerinin mühürlenmemesi, iş yeri sahibine herhangi bir yaptırım uygulanmaması vb.), makul adımların atılmadığının göstergesidir. Bu makul tedbirlerin alınmaması, ne yazık ki 21 kişinin ölümüne yol açmıştır (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 98).
Benzer şekilde Erdinç Eroğlu kararında AYM, hastane binasıyla yüksek gerilim hattı arasında 5 metreden az mesafe olması durumunda alınması gereken etkili tedbirlerin yıkım, tadilat, para cezası şeklinde olabileceğine işaret etmiştir (Erdinç Eroğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 52). Bu tedbirler arasında, hastane çalışma ruhsatı iptali de eklenebilir. Belki yıkım ve ruhsat iptali gibi tedbirleri hariç diğer tedbirlerin ekili olmadığı da düşünülebilir. Ama her halükarda hiçbir tedbir alınmadığı için, 16 yaşında bir çocuk hayatını kaybetmiştir.
Çöpte metan gazı patlaması ile iş kazaları dosyalarına da örnek teşkil edebilecek, çevresel kazalara ilişkin önde gelen bir karar olan Öneryıldız başvurusunda AİHM, gaz birikimi ölümcül seviyeye gelmeden evvel Ümraniye’ye bir gaz tahliyesi kurulmuş olmasının etkili bir tedbir olacağını vurgulamıştır (Öneryıldız v. Turkey, App. No. 48939/99, Judgment of 30 November 2004, para. 107).
C-) Riskli Faaliyet Hakkında İşçinin Bilgilendirilmesi Yükümlülüğü
Esasa müteallik hakların korunmasında usuli güvenceler son derece önemli rol oynarlar. Usuli güvence, temelde uyuşmazlığın insan hakları boyutunun görevli ve yetkili makamlar tarafından gerekçeli şekilde ele alınmasını gerektirir. Usuli güvenceler ayrıca, temel haklara müdahale eden mevzuatın esnek olmasını veya öyle yorumlanmasını, somut olayların biricikliğine uygun çözümler üretmeye elverişli şekilde uygulanmasını gerektirmektedir. Katı, somut olayı temas edemeyen mevzuat uygulamaları, usuli güvenceye riayet koşulunu karşılamaktan uzaktır. Üstelik usuli güvenceler, ulusal derece mahkemelerin somut uyuşmazlıkta çatışan temel hak ile kamu yararı arasında adil bir denge kurup kurmadığını inceleyip karara bağlamasını gerektirmektedir.
İşte riskli faaliyetler ve sektörler bakımından iş sağlığı güvencelerinin uzantısı olarak işçinin riskler hakkında bilgilendirilme veya bilgilenme hakkı, yaşam hakkının esasa müteallik usuli güvencesi olarak kendisini göstermektedir. Riskli faaliyet hakkında işçi, gerekli ve yeterli bilgiye erişebilmeli ve çalışmaya dair kararını bu bilgi temelinde verebilmelidir. Derin deniz dalgıçlarının çalışma koşullarının ve sağlıklarına ilişkin bir davada AİHM, devletin çalışanların sağlıklarına ve yaşamlarına yönelik iş risklerini tartabilmesini sağlayacak gerekli bilgilere erişimlerini sağlama pozitif yükümlülüğü olduğuna karar vermiştir. Hatta duruma göre bu yükümlülük, Devletin söz konusu bilgiyi bizzat temin etmesini de kapsamaktadır (Vilnes and Others v. Norway, App. Nos. 52806/09 and 22703/10, 5 December 2013, paras. 235-244).
Vilnes başvurusunda AİHM, mesleki faaliyet sonucunda malul hale gelen profesyonel dalgıç başvurucuların hastalığının yüksek ihtimalle vurgun ve hızlı dekompresyon yapılmasından kaynaklandığını gözetmiştir. Vurgun hastalığını oldukça nadir görülen bir durum haline getiren, yaygın kullanıma 90'lardan itibaren girmiş olan "standart dekompresyon masaları"na geçilmesi gerekirken, "hızlı dekompresyon masalarının" kullanılmış olmasına yetkililerin daha erken müdahale etmediklerini tespit etmiştir (Vilnes and Others v. Norway, para. 233). AİHM, dekompresyon masalarının dalgıçlar için temel bilgi niteliğinde sayılabileceğini ifade etmiştir (Vilnes and Others v. Norway, para. 236). Mahkeme nihayetinde dekompresyon masaları arasındaki farkları işçilerin bilmesinin sağlık ve güvenliklerine dair şeffaflığı sağlayacağını; ancak bu bilgilendirme sağlanamadığından madde 8 kapsamındaki pozitif yükümlülüklerin ihlal edildiğine karar vermiştir. (Vilnes and Others v. Norway, para. 244). Bu noktada, tehlikeli faaliyetler bakımından yaşam hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüklerin kapsamının AİHS 8. maddede düzenlenen özel yaşama saygı hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüklerle büyük ölçüde örtüştüğünü hatırlatmak gerekir (Öneryıldız v. Turkey, paras. 89-90; Brincat and Others v. Malta, para. 85). Özel hayat kavramına bir kişinin fiziksel ve psikolojik bütünlüğü de dahildir. Devletlerin, bir bireyin fiziksel ve manevi bütünlüğünün diğer kişiler tarafından ihlal edilmesini önleme ve yetkililerin bu tür durumları bildiği veya bilmesi gerektiği durumlarda yeterli tazminat sağlama pozitif yükümlülüğü vardır. Tehlikeli faaliyetin özelliklerine yönelik düzenlemelere ihtiyaç vardır. Faaliyetin ruhsatlandırılmasını, kurulmasını, işletilmesini, güvenliğini ve denetimini düzenlemeli ve ilgili herkesin, doğasında var olan riskler nedeniyle yaşamları tehlikeye girebilecek vatandaşların etkili bir şekilde korunmasını sağlamak için pratik önlemler almasını zorunlu kılmalıdır (Öneryıldız, paras. §§ 71 ve 90).
Tersane sektöründe asbest kullanımına maruz kalan işçilerin yaşam haklarının ihlal edildiğinin gündeme geldiği bir davada Devletin bilgi verme veya bilgiye erişimi sağlama yükümlülüğünün ihlalin unsurları arasında rol oynadığı görülmektedir. Brincat kararında başvurucuların karşı karşıya bulundukları sağlık ve güvenlik riskleri hakkında kendilerine yeterli bilginin sağlanmaması ve bu konuda mevzuatta bilgi edinme hakkına zaten yer verilmemiş olması, yaşam hakkının ihlal edildiği sonucuna götürmüştür (Brincat and Others v. Malta, paras. 107-114). Devletin risk için aldığı tek pratik tedbir olan maske dağıtmak, risklerin niteliği ve gerçekliği/yakınlığı hakkında güvenilir ve yeterli bir bilgi kaynağı niteliğinde sayılamaz (Brincat and Others v. Malta, paras. 112-114). Devlet, tersane sektöründe asbestin zararları hakkında herhangi bir bilimsel çalışma veya rapor da hazırlatmadığından işçilerin riskler hakkında bilgi edinebileceği güvenilir bir kaynak bulunmamaktadır (Brincat and Others v. Malta, paras. 113-114). Bu noktada Devletin konuyu düzenleyen bir mevzuat vaz etmiş olmasının önemi hemen takip eden başlık altında açıklanacaktır.
D-) Mevzuatın Mevcut Olmaması veya Var Olan Mevzuata Dahi Uyulmaması
Öte yandan, ilgili sektördeki iş güvenliği hakkında yasal düzenlemelerin mevcut olmaması veya mevcut olduğu hallerde de bunlara yeterli şekilde uyulmaması halinde pozitif yükümlülüğün esasa müteallik boyutunun ihlali gündeme gelir (İzzet Mert Ertan, “Yaşam Hakkının İşyerinde Korunması: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve İş Kazaları”, İktisat Dergisi, S. 532, ss. 83-88). Ne de olsa, bir devletin yaşamı korumak yönündeki ilk pozitif yükümlülüğü, uygun mevzuatı vaz etmek ve bu mevzuatın gereklerini icra etmektedir.
Tersane sektöründe asbest kullanımına maruz kalan işçilerin yaşam haklarının ihlal edildiğinin gündeme geldiği bir davada, tedbir alma yükümlülüğü çerçevesinde yasal düzenlemelerin vazedilmesinin önemi tartışılmıştır. Anılan bu davada AİHM, asbeste doğrudan referans yapmayan İş Yerleri (Sağlık, Güvenlik ve Refah) Yönetmeliğini yeterli bir düzenleme olarak değerlendirmemiştir. Asbestin yarattığı tehlikelerden ötürü yaşam hakkının riske girmesini etkili şekilde engelleyebilecek bir yasal ve idari düzenlemenin mevcut olmaması, devletin en temel pozitif yükümlülüğüne riayet etmediğini göstermektedir (Brincat and Others v. Malta, para. 111). Kaldı ki, anılan düzenlemede yer alan toksik maddelere ilişkin hükümlere uygun hareket edildiği yönünde bir bilginin dosya münderecatında mevcut olmaması nedeniyle, bunlara dahi uyulmadığına karar vermiştir (Brincat and Others v. Malta, paras. 111-112).
III-) İş Kazası Olduktan Sonra Devlet Ne Yapmalı?: Devletin Pozitif Yükümlülüğünün Usuli Boyutu
Bazen kamu makamları riskleri öngörseler ve kendilerinden makul olarak beklenecek tedbirleri alsalar dahi iş kazası ve dolayısıyla ölümler meydana gelebilir. Bu durumda Devletin, bir daha böyle iş kazaları yaşanmasın ve ölümler meydana gelmesin diye hayatlarını kaybedenlerin yaşam hakkı karşısında yerine getirmesi gereken bazı usuli yükümlülükleri bulunmaktadır.
A-) Etkili Soruşturma Yürütme Yükümlülüğü
Devlet, doğal olmayan ölüm olaylarının fail ve sorumlularını tespit etmeli, adalet önüne çıkartmalı ve bu kişilerin suçlu bulunması halinde cezalandırılmasını sağlamalıdır. Kamu görevlilerinin müdahalesiyle veya sorumluluğunda gerçekleşen veya başka kişilerin eylemlerinden kaynaklanan ölümlerin hesabı, etkili şekilde soruşturularak verilmelidir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, paras. 77, 111; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 54).
Etkili soruşturma yükümlülüğü, hukuki (adli), idari (disiplinle ilgili hukuk yolları da dahil olmak üzere) veya cezai yolların işletilmesiyle yerine getirilir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 71). Eğer kamu görevlileri yaşam hakkını kasıtlı şekilde ihlal etmişse, caydırıcı cezalarla sonuçlanan bir ceza soruşturması yürütmek, devletin zorunlu yükümlülüğüdür (Fatma Turan Başvurusu, No: 2014/7804, 10/6/2020, para 59). Kasıtlı olarak yaşam hakkının ihlal edilmediği durumlarda ise hukuki sorumluluk (adli yargı), idari sorumluluk (idari yargı) ve disiplin hukuku yolları açık ve etkili şekilde işliyor ise, Devletin yaşam hakkının korunması amacıyla etkili yargısal sistem kurma yükümlülüğünü yerine getirdiğini söyleyebiliriz. Zira yaşam hakkı kasıtlı şekilde ihlal edilmediğinde cezai soruşturma yürütmek, zorunlu bir yükümlülük değildir. Tabi bu açıklamalar, genel niteliktedir.
Kasıtlı veya kötü muamele sonucu ölümlerde soruşturmanın cezai olması şartken kasıtlı olmayan eylemler sonucu gerçekleşen ölümlerde ise hukuki veya idari yolların işletilmesi de yeterli gelebilmektedir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 78; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, paras. 55, 59). Ancak bu halde de kamu makamlarının muhakemede hata yapması, dikkatsizliğin ötesinde kusurun varlığı veya olası sonuçlara ilişkin farkındalığa rağmen yetkililerin riskleri ortadan kaldırmak için gerekli ve yeterli tedbir almamasına bağlı olarak cezai soruşturma yapma gereği gündeme gelebilmektedir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 78; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 60).
Soruşturma ve kovuşturma dahil olmak üzere muhakeme aşamalarının bütününde yaşam hakkının gereklerinin karşılanabilmesi gerekir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, No. 2018/5075, 15/3/2022, para. 80). Bu nedenle derece mahkemelerinin incelemelerini yaşam hakkının gereği olan düzeyde bir “derinlik ve özen”le yapıp yapmadığı da AYM ve AİHM tarafından dikkatle incelenmektedir. Hukuka aykırı faaliyetlere “hoşgörü ve teşvik” ile yaklaşıldığı görünümünün önüne geçmek için bu özenin gösterilmesi gerekir (Fahriye Erkek ve Diğerleri Başvurusu, No: 2013/4668, 16/9/2015; Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 82).
Bunların başında etkili yargısal yolun tespiti gelmektedir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 99). Bu meseleyi birkaç alt başlıkta ele alıp somutlaştırabiliriz.
B-) Kamu Görevlileri veya Üçüncü Kişi Failler Hakkında Ceza Soruşturması Yürütme Yükümlülüğü
İş kazaları söz konusu olduğunda, yukarıdaki genel ilkeden farklı hususlar vardır. Her ne iş kazaları bakımından kamu görevlilerinin yaşam hakkını kasıtlı ihlal etmesi pek karşımıza çıkmasa da, eğer madencilik, patlayıcı madde üretimi gibi tehlikeli bir faaliyetin yürütüldüğü durumlarda, etkili yargısal sistem kurma yükümlülüğünün etkili bir ceza soruşturması yürütülmesini de kapsadığı görülmektedir. Zira tehlikeli faaliyetler karşısında yanıtı aranan belirleyici soru, hangi tür yargısal yolun ve bu yol şayet cezai bir yol ise verilecek ceza miktarının somut olaya yeterli yargısal yanıtı sağlayacağıdır (Naziker Onbaşı ve Diğerleri Başvurusu, No: 2014/18224, 9/5/2018, para. 53; Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 100). Böyle durumlarda koruma yükümlülüğünün sağlanması bakımından tazminat davaları (adli veya tam yargı) etkili yargısal koruma sağlama yükümlülüğünü yerine getirmek için yeterli gelmeyecektir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 102).
1-) Soruşturma ve Kovuşturma Başlatma Yükümlülüğü
Etkili soruşturma yükümlülüğünün ilk unsuru, doğal olarak haklarında soruşturma ve gerekirse kovuşturma yapılacak kamu görevlileri ile üçüncü kişi faillerin belirlenmesi ve bu kişiler hakkında işlemlerin ivedilikle başlatılmasıdır. AİHM, olayın öğrenilmesini müteakiben derhal soruşturma başlatılıp başlatılmadığını ve sorumluların belirlenmesi ve cezalandırılması için makul tedbirleri alınıp alınmadığını irdelemektedir (Pereira Henriques c. Luxembourg, (Requête no 60255/00, Arrêt du 09 Mai 2006, paras. 58-63).
Bu basit gibi gelen ilk yükümlülük, özellikle kamu görevlileri hakkında yürütülecek soruşturma/kovuşturmanın özel izin rejimine tabi olduğu aralarında Türkiye’nin de olduğu bazı ülkeler bakımından aşılması en zor aşamaya tekabül etmektedir.
Türkiye Taş Kömürü Kurumuna bağlı bir madende çalışan işçinin degaj denilen gaz ve kömür püskürmesi ile metan gazı zehirlenmesi nedeniyle ölümünü konu edinen bir başvuru, sorunun boyutunu ve kökleşmiş olduğunu net olarak göstermektedir. Rutin olduğu üzere, haklarında soruşturma izni istenen kamu görevlileri hakkında bu kişilere atfedilen kusur ve kaza arasında doğrudan illiyet bağı olmadığı dayanak gösterilerek soruşturmaya izin verilmemiştir. AYM ise ceza hukuku anlamında fiil ve netice arasındaki illiyet bağının varlığının ancak yargı makamlarınca tespit edilebileceğinden bahisle bu durumun ilgili idare kurullarınca (olay özelinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı) karara bağlanarak adli sürecin sonlandırılmasının etkili soruşturma yükümlülüğüne aykırı olduğunu ifade etmiştir (Naziker Onbaşı ve Diğerleri Başvurusu, paras. 67-74). AYM buna ek olarak, soruşturma izni verilmemesi hakkındaki itirazları inceleyen idare mahkemelerinin, soruşturma izni sürecinin kamu görevlilerini cezai soruşturmadan muaf tuttuğu izlenimi oluşturmamasına özen göstermesi gereğine de dikkat çekmiştir (Naziker Onbaşı ve Diğerleri Başvurusu, para. 75). Bu konuya dair bir değerlendirme yapılmaksızın Ankara Bölge İdare Mahkemesince olayda soruşturmayı gerektirecek “nitelik ve yeterlilikte” bir ön inceleme raporu ve ek belgeleri olmadığından bahisle soruşturma izni verilmemesi kararına karşı yapılan itirazın reddedilmesini AYM, özensiz bir yargılama olarak yorumlamıştır (Naziker Onbaşı ve Diğerleri Başvurusu, para. 76).
2-) Delillerin Toplanması ve İddiaların Araştırılması Yükümlülüğü
Etkili bir cezai soruşturması için öncelikle, olayı aydınlatacak ve hukukun gereklerini işletecek bütün delillerin toplanması gerekmektedir. Soruşturma makamlarının re’sen olayı aydınlatabilecek ve sorumluların belirlenmesini sağlayabilecek bilirkişi raporu, tanık ifadeleri, kurumlardan elde edilen belgeler gibi deliller ivedilikle toplanmalıdır (Rahil Dink ve Diğerleri Başvurusu, No. 2012/848, 17/7/2014, paras. 106, 118; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 57; Makbule Talay Başvurusu, No. 2013/8592, 6/1/2016, paras. 59, 64).
Bu konuda bina yıkım çalışması sırasında duvar çökmesi sonucu ölümle sonuçlanan bir iş kazasına dair Pereira Henriques c. Luxembourg kararında AİHM, önemli genel standartlar koymuştur. Vakada savcılığın bilirkişi raporuna başvurmamasının dosyadaki gri alanların aydınlatılmasına engel olduğu ve başka bir işlem yapılmadan savcılıkça dosyanın kapatılmasının sorumluların bulunması için yeterli özenin gösterilmediği anlamına geldiğinden etkili soruşturma yükümlülüğünün yerine getirilmediğine karar verilmiştir (Pereira Henriques c. Luxembourg, paras. 58-63).
Demiryolu sektöründe devlete ait olan demiryolu şirketinin gerekli iş güvenliği koşullarını sağlamadığı gerekçesiyle gerekli özeni göstermediği ve neredeyse ölümle sonuçlanmaya varacak şekilde bir yaralanmanın gerçekleştiği olayda yaşam hakkının usul boyutu ile ilgili bir ihlal kararı dikkat çekmektedir (Binişan v. Romanya, App. no. 39438/05, Judgment of 20 May 2014, para. 90). Tren istasyonunda gümrük kontrolü yapmak üzere görevli olan başvurucu bir vagonun üzerindeyken elektriğe kapılmış, vücudunun %70’inde yanıklar oluşmuş, 138 gün hastanede kalması gerekmiş ve kalıcı engelli hale gelmiştir (Binişan v. Romanya, paras. 7-11). Başvurucu, elektriğe kapılma ihtimaline dair bir uyarı bulunmadığını, tehlike uyarısının olaydan sonra yerleştirildiğini ve kontrolü ancak bir görevlinin kendisine güvence vermesi üzerine gerçekleştirdiğini söylemiştir (Binişan v. Romanya, paras. 61-63). Olayın soruşturulmasının ardından savcılık kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermiş, bunu ilgili mahkeme de onaylamış ve kazadan yalnızca başvurucunun sorumlu olduğunu, olayda devlete ait tren ulaşımı şirketi çalışanlarının sorumluluğu bulunmadığını kabul etmiştir (Binişan v. Romanya, para. 33). Daha sonra tren ulaşımı şirketi yetkililerinin kendilerine sorumluluk atfedilmemesi için belgede sahtecilik yaptığına ilgili mahkeme karar verdiyse de başvurucunun bunun üzerine yeniden yaptığı başvurusu reddedilmiştir (Binişan v. Romanya, paras. 35-39). Başvurucu tren ulaşımı şirketinin güvenlik şartlarını sağlamaması nedeniyle ağır yanıklara maruz kalarak yaşamının tehlikeye düştüğünden bahisle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasıyla AİHM’e bireysel başvuruda bulunmuştur (Binişan v. Romanya, para. 51). AİHM değerlendirmesinde, bir devletin yerel hukuki sistemin yaşamı tehlikeye düşüren veya ölümle sonuçlanan ihmali davranışların hesap verilebilir olmasını güvence altına almadığı hallerde de yaşam hakkı sorumluluğu doğabileceğini belirtmiştir (Binişan v. Romanya, para. 82). Mahkeme, Romanya yetkililerinin olayı takiben soruşturma yürüttüğünü ancak daha sonra ilgili mahkemenin aynı olayla ilgili çelişik kararlar verdiğini belirtmiştir (Binişan v. Romanya, paras. 84-85). AİHM, yerel mahkemenin başvurucunun tehlike levhasının sonradan yerleştirildiğine ilişkin iddiasının yeterince irdelenmediğini gözetmiş ve başsavcının levhanın fotoğraflarda görünmediği söylemini yeterli görmemiştir (Binişan v. Romanya, para. 860). Diğer yandan AİHM, yerel makamlarca olaydan sadece başvurucunun sorumlu tutulmasının sebeplerinden sayılan çerçeve sözleşmeye başvurucu tarafından uyulmamasını ve incelemenin kazanın gerçekleştiği 7. rayda değil de elektriğe kapılmayan 20. rayda yapılması gerektiğine dair belge bakımından, sözleşmenin yararlanıcı ve taşıyıcı şirketler arasında olduğunu ve gümrük makamını bağlamadığını ve ikinci belgenin ise sahte belge olduğunun yerel makamlarca kanıtlandığını değerlendirmiştir (Binişan v. Romanya, para. 87-88). Mahkeme ayrıca başvurucuya güvence verdiği iddia edilen görevlinin olaydaki rolünün de yerel makamlarca aydınlığa kavuşturulmadığını ve nihayet, aynı yerel mahkemenin aynı deliller için farklı kararlar verdiğine dikkat çekmiştir (Binişan v. Romanya, para. 89). AİHM, bütün bu değerlendirmeler sonucunda yerel makamların başvurucunun yaşam hakkının korunması için gerekli özen yükümlülüğünü yerine getirmediği ve yargı sisteminin olaya uygun bir karşılık getirmemesi sonucu yaşam hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (Binişan v. Romanya, para. 90-91).
Etkili soruşturma yükümlülüğüne dair bir diğer olayda, ölümle sonuçlanan iş kazasını müteakiben işçinin hastaneye sevkinin kasti biçimde geciktiği veya sağlık birimlerine geç haber verildiği iddiaları araştırılmayarak karşılıksız bırakılmıştır ve AYM’ye göre bu durum, soruşturma makamının olay seyrini aydınlatmayı sağlayacak bir soruşturma ve kovuşturma sürecinden mağduru (başvurucuyu) yoksun bıraktığından somut olayda etkili soruşturma yükümlülüğü ihlal edilmiştir (Yıldız Cingöz Başvurusu, No: 2019/16011, 19/1/2022, para. 50).
3-) Açık ve Hesap Verilebilir Soruşturma Yürütme Yükümlülüğü
Üçüncü unsur ise, hesap verilebilirliğin sağlanmasıdır. Bu amaçla kamu denetimine açık bir soruşturma süreci yürütülmeli ve ölen kişinin yakınlarının sürece gerekli olduğu ölçüde katılması sağlanmalıdır. Son olarak, soruşturmanın makul bir özen ve hızda yürütülmelidir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 79; Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, paras. 57, 58; Salih Akkuş Başvurusu, No: 2012/1017, 18/9/2013, para. 30).
Elbette kamu görevlilere duyulan güveni korumak ve hukuk dışı eylemlere müsamaha gösterilmesini önlemek amacını güden soruşturma sürecinin kamu denetimine açık olması ilkesi, soruşturmanın selameti için gizli tutulması gereken veya hassas bilgi içeren belgelerin (polis raporları gibi) her durumda katılanlara veya kamunun erişimine açık tutulmasını gerektirmez. Katılanların bütün taleplerinin karşılanması gerekmemektedir. Burada somut olayın koşulları belirleyicidir (Anguelova v. Bulgaria, App. No. 38361/97, Judgment of 13 June 2002, para. 140; Ramsahai and Others v. the Netherlands [GC], App No. 52391/99, Judgment of 15 May 2007, para. 348; Giuliani and Gaggio v. Italy, App. No. 23458/02, Judgment of 24 March 2011, paras. 303-304). Örneğin, ceza yargılamasının görev ve yetkiye dair verdiği kararlar itiraza tabii olduğundan bireyler, yargılamanın yapılacağı görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesi sürecine katılabilmelidir (Baskın Oran Başvurusu, No: 2014/4645, 18/4/2018, para. 72).
4-) Soruşturma ve Kovuşturmanın Makul Sürede Tamamlanması Yükümlülüğü
Soruşturmanın ve geçilmişse kovuşturmanın makul sürede tamamlanıp tamamlanmadığı yargısal sürece katılan sayısı, maddi olayların niteliği, olayın gerçekleşme şekli ve şartlarının olaydan uzun zaman geçmeksizin ortaya koyulmuş olup olmadığı veya delillerin toplanmasındaki engeller, bozma kararı verilmesi gibi sebeplerle yargıda sürecin uzaması, hukuki meselenin çözümünün zorluğu ve başvurucuların yargılamanın uzamasına yol açacak özensizlik gösterip göstermediği gibi ölçütler dikkate alınarak belirlenmektedir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 115).
AYM, bu ölçütleri göz önünde bulundurarak derece mahkemesinin ilk hükmünü iş kazasından altı buçuk yıl sonra ve suçun nitelenmesinden ötürü verilen bozma kararı nedeniyle nihai hükmün de olaydan 11 yıl sonra verilmiş olduğu vakada soruşturmanın makul sürede tamamlanması koşuluna uyulmadığına karar vermiştir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 115).
5-) Caydırıcı Ceza Verilmesi Yükümlülüğü
Yaşam hakkı kamu görevlilerinin veya üçüncü kişi faillerin her durumda mahkumiyetine karar verilmesini veya bu kişilerin cezalandırılmasını zorunlu kılmasa da yaşam hakkını koruyan mevzuatın işletilmesini ve cezalandırma gibi gibi uygun araçların kullanılmasını gerektirmektedir (Serpil Kerimoğlu ve Diğerleri Başvurusu, para. 56). Dolayısıyla ceza yargılaması sonucunda suçu sabit görülenler caydırıcı cezalarla cezalandırılmalıdır. Her ne kadar fiil ve suç türü tespiti derece mahkemelerinin işi ise de, yaşamı koruma yükümlülüğüne ilişkin etkili ve uygun bir giderim sağlanıp sağlanmadığı da AYM ve AİHM gibi insan hakları organlarının işidir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 84, 103). Hâkim, takdir yetkisini hukuka aykırı ve vahim şekilde sonuçlanan fiillerin hoş görülmediğini gösterecek yönde kullanmalı ve verilecek cezanın caydırıcı olması ile mağduriyet bakımından etkili bir giderim sağlanması gerekir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 109).
a-) HAGB’den Kaçınma Gerekliliği
Bu bağlamda örneğin, özellikle riskli faaliyetlerde ve denetimsizlik sonucu gerçekleşen iş kazalarındaki yaşam hakkı ihlallerinde failler hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilmesi, benzer ihlallerin doğmasını engellemek üzere caydırıcı ceza verilmesini sağlayacak bir ceza soruşturması yürütülmesi yükümlülüğüne uygun düşmeyebilir. Zira etkili bir soruşturma standardı için yeterli görülmeyecek bir HAGB uygulaması bir cezasızlık iklimi oluşturup devlet ve adalete güvenin sarsılmasına yol açar (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, paras. 119-120). Türkiye’deki yaşam hakkı ihlalleri gündeme geldiğinde HAGB müessesesi, hakimlerin sahip olduğu takdir yetkilerini ciddi suçların sonuçlarının azımsanmasına hizmet edecek yönde kullanmalarına yol açmaktadır (Kasap and Others v. Turkey, App No. 8656/10, Judgment of 14 January 2014, para. 60; Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 63).
Elbette HAGB kararı verilmesi her durumda caydırıcı olmayan bir karar verildiği ve yaşam hakkının ihlal edildiği anlamına gelmemektedir. Ölümle sonuçlanan trafik kazası sonucu taksirle ölüme neden olma suçuna HAGB kararı verilmesinden yakınılan bir başvuruda AYM, hayatını kaybeden kişi asli kusurlu olduğu için gerekçeli şekilde verilen HAGB kararının somut olaydaki kanıtlarla çelişmediğine ve keyfi olmadığı sonucuna varmıştır. Taksirle işlenen ve mağdurun asli kusurlu olduğu trafik kazası bakımından fail hakkında HAGB kararı verilmesi, ceza yaptırımlarının caydırıcı olma işlevinin somut vakada uygulandığı sonucunu etkilememektedir (Hadra Akgül ve Diğerleri Başvurusu, No: 2014/867, 24/3/2016, para. 75). İş kazası konulu olmayan bu kararda AYM’ce gözetilen kriterlerin, somut olayın şartları uygun ise iş kazalarına da uygulanabilir nitelikte gözüktüğü söylenebilir.
b-) Yaptırımın Miktarı
Özetle, olayın şartlarının tespiti ve iddiaların doğru olması halinde sorumluların tespiti ve cezalandırılması mümkün olmalı ve yaşam hakkını ihlal eden fiillerin cezai yaptırımsız kalmasına müsaade edilmemelidir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, para. 81; Doğan Demirhan Başvurusu, No: 2013/3908, 6/1/2016, para. 66; Filiz Aka Başvurusu, No: 2013/8365, 10/6/2015, para. 32).
Yaptırımın miktarı konusunda vurgulamak gerekir ki yaptırıma karar verecek mahkemelerin takdir yetkilerini yaşam hakkına yönelen eylemlere “hiçbir şekilde müsamaha edilmeyeceğini göstermek için” kullanmaları beklenmekte ve cezaların bu eylemler ile orantılı olması gerekmektedir (Necla Kara ve Diğerleri Başvurusu, paras. 119-120).
Yazı Yayımlanma Tarihi: 12/05/2023