Logo

Blog Serisi: Kira Hukukunun Güncel Rejiminde İnsan Hakları Sorunları

BLOG: Konut Kiralarında Kira Ücretine Yapılacak Zammın Doğurduğu Sorunlar

Kira Hukukunun Güncel Rejiminde İnsan Hakları Hukuku Sorunları Paneli


Prof. Dr. Burak Gemalmaz

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi İnsan Hakları Hukuku Anabilim Dalı

Türkiye'deki konut sorunu ile bu soruna bağlı olarak yaşanan kira sorunu giderek büyüyor. Bunun sebepleri ve nasıl giderileceği üzerine farklı disiplinlerin perspektifinden analizler zaten yapılıyor. Bununla birlikte sorunun çok ciddi bir hukuki boyutu da bulunmakta. Zaten konut sorunu ve buna bağlı olarak kira sorunu, köyden kente başlayan göçle karşımıza çıkan gecekondulaşma sorunu, son depremde de gördüğünüz üzere güvenli barınma sorunu 60’lardan bu yana Türkiye’nin gündeminde olan meselelerdi. Hatta gerek kira hukukundan kaynaklanan gerekse de şehirleşmeye ve göçe bağlı diğer barınma uyuşmazlıkları, yine o tarihlerde çıkartılan özel kanunlarla düzenlenmişti.

Günümüzde de bu sorunlar artarak süre gidiyor diyebiliriz. Son dönemdeki kira ve barınma sorunları döviz krizi ile başlayan ve enflasyonun artmasıyla tırmanan süreçte artmış gibi gözüküyor. Bu artış, hukuk alanında da çok ciddi bir yük oluşturuyor. Kiracılar ve ev sahipleri (kiraya veren) karşı karşıya geliyor. Bunun neticesi olarak adliyenin iş yükü baş edilemez ölçüde artıyor.

Netice, adil şekilde çözülemeyen, insan haklarını dikkate almayan bir kira hukuku rejimini karşımıza çıkarıyor. İşte İstanbul Üniversitesi İnsan Hakları Hukuku Merkezinin görevleri çerçevesinde özellikle uygulamadaki sorunları tespit edip sadece uzmanlara değil genel okura kira rejiminin insan hakları boyutu hakkında yol gösterebilmek amacıyla aşağıda okuyabileceğiniz blog yazılarını erişime açıyoruz.

13 Nisan 2021 tarihinde yapılan çevrimiçi "Kira Hukukunun Güncel Rejiminde İnsan Hakları Sorunları” başlıklı paneldeki konuşmalara dayanan blog yazıları borçlar hukukundan icra hukukuna, konut hakkından mülkiyet hakkına çeşitli alanlara değinmekte.

Blog yazıları ister ev sahibi (kiraya veren) isterse kiracı olsun sahada ilk karşılaştığı hukuk alanları olan borçlar hukuku ile icra hukukuyla başlamakta. Bilindiği üzere kira sözleşmesini düzenleyen hukuk alanı borçlar hukuku olup kira ilişkisinin başta tahliye olmak üzere tasfiyesi süreçleri ise icra hukuku tarafından yürütülür. Hatta çok yakın tarihte yapılan değişiklikle artık kira hukuku uyuşmazlıklarının zorunlu arabuluculuğa tabi olması karşısında icra hukuku sorunları giderek ön plana çıkmakta. Zorunlu arabuluculuk sisteminde adli yollara başvurmadan yani dava açmadan önce arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekiyor.

Zorunlu arabuluculuk bir taraftan en azından bir süreliğine adliyenin yükünü azaltmakla birlikte diğer taraftan “gerçek bir adil çözüme ulaştırılıyor mu” sorununu ve “mahkemeye erişim hakkı” sorununu ortaya çıkarmakta. Ki zorunlu arabuluculuk hepinizin bildiği üzere Türk hukukunda giderek konu bakımından alanı artan bir uyuşmazlık çözüm türü olarak karşımıza da çıkıyor. 

Bu noktada Doç. Dr. Evren Koç’un yazısını dikkatinize sunmak isterim. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Medeni Usul ve İcra İflas Hukuku ABD öğretim üyesi Doç. Dr. Evren Koç,  sahadaki tecrübesiyle de akademik bilgisini birleştirdiği yazısında başta tahliye taahhüdü ve yeni arabuluculuk düzenlemesi olmak üzere kira hukukunun icra hukukuna yansıyan boyutlarını ele almakta.

Vatandaşın sahada ilk karşılaştığı borçlar hukuk ve icra hukuku sorunları yanında meselenin bir de bu alanların ötesine geçen, daha doğru bir ifadeyle bu alanların içerisine entegre edilmesi gerekirken genellikle ihmal edilen insan hakları boyutu da bulunuyor.  Yukarıda vurguladığım üzere,  Türkiye bakımından uzun süreli bir sorun olan kira hukuku uyuşmazlıkları ve buna bağlı konut/barınma sorununu basitçe borçları hukuku ilişkisi sürecinden ibaret görmek veya icra hukukunun bir parça kalpsiz prosedürüne hapsetmek, meselenin insan hakları hukuku boyutunun ihmal ya da göz ardı edilmesine yol açıyor.

Hukukçular eğitimleri sırasında bu hukuk alanlarını sanki aralarında bir silsile varmış gibi birbirinden kopuk olarak görmekte. Bu bağlamda bir kira uyuşmazlığı ele alınırken önce sırf borçlar hukuku açısından konuya yaklaşılmakta, sonrasında alınan kararın icrası yapılmakta. Bundan sonra ise eğer varsa Anayasa Mahkemesi veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi insan hakları yargı organları önüne bireysel başvuru yapılmakta. Bu silsile kendi başına hatalı değilse de hukuk alanlarını sanki birbirinden kopuk ve hukuk kuralları sanki bir uyuşmazlıkta ayrı ayrı veya izole şekilde uygulanacakmış gibi bir izlenime ya da ön kabule dayanması bakımından isabetli değil. Zira bir uyuşmazlık ister borçları hukuku olsun isterse icra hukuku alanında olsun, eğer insan haklarını ilgilendiriyorsa ve o konuda uyuşmazlığa uygulanabilecek bir insan hakları ilkesi ya da standardı mevcutsa, bunlardan kopuk şekilde çözümlenemez.

Bu perspektiften bakıldığında aşağıdaki yazılarda insan hakları hukukunun bakışı borçlar hukuku ve icra hukuku rejimine eklemlemeye çalışılmakta ve insan haklarını dikkate alan ve insan haklarını ihlal etmeyen bir kira hukuku rejiminin nasıl olması gerektiği hakkında fikir üretilmektedir.

Şüphesiz kira uyuşmazlıklarının bazı boyutları her ne kadar Türkiye'nin gündeminde olsa bile ayrıca bir insan hakları sorunu teşkil etmeyebilir ya da insan hakları açısından sorunsuz şekilde çözülüyor olabilir. Yazılarda bu hususlara da değinilmekte. Bu yönüyle aşağıdaki blog yazıları konuya ilişkin meseleye sırf borçlar hukuku ve/veya icra hukuku açısından bakan diğer çalışmalara göre farklılık arz etmektedir. Bunu sağlamak üzere konuya ilişkin özel hukuk uzmanlarının yanına meselenin insan hakları boyutuyla ilgilenen uzmanlar da davet edilmiştir.

Bu noktada 19 Mayıs Üniversitesi Ali Fuat Başgil Hukuk Fakültesi Genel Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı başkanı Dr. Öğretim Üyesi Fatmagül Kale Özçelik’in yazısı meseleye konut hakkı açısından yaklaşmakta. Her ne kadar kendisi “barınma hakkı” terminolojisini tercih etmese de konut hakkının barınma hakkıyla özü itibarıyla karşıladığını söylemek mümkün. Dr. Kale Özçelik yazısında bugüne kadar genellikle unuttuğumuz sosyal haklar adı verilen devasa bir hak alanının kira rejimine doğrudan etkisi olabilecek unsurlarını gündeme getirmekte.

Kira rejimine insan hakları hukuku açısından bakan diğer yazı ise İzmir Bakırçay Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku ABD öğretim üyesi Dr. Ahmet Mert Duygun’un konut kiralarında kira bedeline yapılacak zammın %25 ile sınırlandırılmasının mülkiyet hakkına uygunluğu hakkındaki analizini içeriyor. Dr. Duygun’un yazısı özellikle, çatışmanın genellikle ihmal edilen tarafı olan kiraya verenleri (ev sahiplerinin) haklarını gözetmesi açısından ayrı bir önem taşımakta. Meselenin bir boyutu kiracıların korunması ise de diğer boyutu da ev sahiplerinin korunması. Sonuçta Türkiye'nin şu andaki içinde bulunduğu enflasyonist ortam ev sahiplerinin de hatası değil; ama alınan tedbirlerden onlar da ondan etkileniyor. Eğer ortada bir temel hak çatışması olduğunda, çatışan bu iki hak makul bir dengeye kavuşturulmalı. Türk hukukundaki mevcut düzenlemenin bu dengeyi sağlayıp sağlamadığı hakkında Avrupa İnsan Hakları ve Anayasa Mahkemesi kararlarını ele alan yazı Almanya’daki düzenlemelere de karşılaştırmalı bir bakış atmakta.

Doç. Dr. Evren KOÇ, 

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Medeni Usul ve İcra İflas Hukuku Anabilim Dalı

YAZILI TAHLİYE TAAHHÜDÜNDEN KAYNAKLI YARGILAMALARDA İSPAT SORUNLARI

 I. BÖLÜM

    A.     GENEL OLARAK

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) m. 352/1 hükmüne göre konut ve çatılı işyerleri hakkında, kiracının, kiralananın teslim edilmesinden sonra kiraya verene karşı, kiralananı belli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlenmesi durumunda, dava veya icra takibi yoluyla kendisinin tahliyesi yoluna gidilmesi mümkündür. 

TBK m. 352/2’de bahsedilen belgeye uygulamada (yazılı) tahliye taahhüdü denilmektedir. Benzer şekilde 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun m. 272 vd. hükümlerinde tahliye taahhüdüne dayanılarak ilamsız icra yoluyla tahliye süreci düzenlenmiştir. 

Tahliye taahhüdüne dayanılarak kiracının tahliyesi yoluna gidilmesi için TBK m. 352/1’de zikredildiği üzere iki temel yol bulunmaktadır: (i) icra yolu ve (ii) dava yolu.

Bunun yanında borçlunun süresi içinde kendisine gelen tahliye emrine itiraz etmemesi (İİK m. 274) ve sonrasında menfi tespit davası açmaması istisnası dışında, tahliye taahhüdüne dayalı hukuki süreçler genel olarak yargılamayı gerekli kılmaktadır.

Her iki mahkeme önünde yapılan yargılamanın özünde kiralananın tahliyesi meselesi bulunmaktadır. Hatta her iki yargılamanın merkezinde de tahliye taahhüdü bulunmaktadır. Kiraya veren taraf, tahliye taahhüdünün geçerliliğini, kiracı taraf ise geçersizliğini ispata çalışmaktadır.

Bunun karşısında, her iki mahkeme nezdinde gerçekleştirilecek yargılamada tahliye taahhüdüne yaklaşım birbirinden farklı olup tarafların iddia ve savunmalarını ispat hususunda başvurabilecekleri deliller de ayrışmaktadır.

Bu noktada, tahliye taahhüdünden kaynaklı yargılamalarda ispat faaliyetinin çerçevesi ve başvurulacak delillerin niteliği önem arz etmektedir. Gerçekten de tahliye taahhüdünün niteliği ve kanuni unsurları, bilhassa sulh hukuk mahkemesinde, bu belgeye dayalı ve bu belgeye karşı gerçekleştirilecek ispat faaliyetine karakteristik özellikler vermektedir.

Biz de burada, tahliye taahhüdüne dayanılarak gerçekleştirilen tahliye talepleri hakkında iki farklı mahkeme önünde gerçekleştirilecek yargılama özelinde ortaya çıkan ispat sorunlarının üzerinde durmaya çalışacağız

B. İCRA MAHKEMESİNDE GÖRÜLEN TAHLİYE EMRİNE İTİRAZIN KALDIRILMASI YARGILAMASINDA İSPAT

İcra mahkemesindeki yargılamada, ispat vasıtaları açık bir şekilde gösterilmiş olup kural olarak katı bir kanuni ispat sistemi benimsenmektedir. Tahliye taahhüdünün uyuşmazlık konusu olduğu itirazın kaldırılması yargılamasında da bu kanuni delil sistemini görmekteyiz.

Öncelikle, icra dosyası ile itirazın kaldırılması yargılamasının bir bütünlük arz ettiği mutlaka dikkate alınmalıdır. Bunun neticesinde, kiracı; tahliye taahhüdündeki imzaya, tarihe ve kira sözleşmesinin yenilendiğine dair itirazlarını mutlaka tahliye emrine itirazında belirtmesi gerekmektedir. Zira kiracı, itirazın kaldırılması yargılaması kapsamında, itiraz dilekçesindeki sebepleriyle bağlı olacaktır (İİK m. 274 atfıyla İİK m. 63).

Aynı kural, kiraya veren açısından da geçerlidir. Kiraya veren tahliye talebinin dayanağı olan yazılı tahliye taahhüdünü mutlaka tahliye talebiyle birlikte sunmalıdır (İİK m. 58/3). Örneğin, kiraya verenin, adi yazılı tahliye taahhüdüne dayanarak talepte bulunduğu, kiracının ise imzaya ya da tarihe itiraz ettiği durumda, kiraya verenin itirazın kaldırılması talebiyle birlikte (noterde tanzim edilmiş) yeni bir taahhüt sunması mümkün değildir.

Konut ve çatılı işyerlerinde kira sözleşmesinde öngörülen sürenin sona ermesi tek başına tahliye sebebi değildir (TBK m. 347/1). Kiracı, yazılı tahliye taahhüdünde bulunmuş olmalıdır.

Konut ve çatılı işyerlerinde yazılı kira sözleşmesi bulunmasa bile alacaklının elinde yazılı tahliye taahhüdü varsa, İİK m.272’de öngörülen yazılı sözleşme şartı gerçekleşmiş sayılır[1].

Kiracının adi yazılı tahliye taahhüdündeki imzaya ve/veya tarihe itiraz ettiği durumda icra mahkemesince bu itirazın haklılığının araştırılması mümkün değildir (İİK m. 275/3). İcra mahkemesinin burada imza itirazını incelemesine imkân tanınmaması kanaatimizce İİK m. 272 hükümlerinin işlevini önemli ölçüde azaltmaktadır. Halbuki icra mahkemesinin imza incelemesi yapamayacağına ilişkin genel bir kaide olmadığı gibi kanunda bunun aksine düzenlemeler de bulunmaktadır (örn. İİK m. 68/a; m. 170).

Noterce düzenlenmiş ya da onaylanmış tahliye taahhütlerinde ise, kiracı taraf imza ya da tarih itirazında bulunarak tahliye tehdidini bertaraf edemez. Böyle bir durumda kiracı noterlikçe res’en tanzim veya tarih ve imzası tasdik edilmiş yahut ikrar olunmuş bir mukaveleyle kiranın yenilendiğini veya uzatıldığını ispatlamalıdır. Kiraya verenin sunduğu kira sözleşmesi de bu mahiyettedir. Kiracının iddiasını bu şartları taşıyan bir belgeyle ispat edememesi halinde itirazın kaldırılması talebi kabul edilecektir (İİK m. 275/2).

İİK’daki mevcut düzenleme, kiracıdan tek taraflı olarak alınan bir taahhütnameyi esas almaktadır. Bunun yanında, kiracı ile kiraya veren arasında akdedilmiş şarta bağlı bir tahliye taahhüdü sözleşmesi de söz konusu olabilir. Şarta bağlı tahliye taahhüdünün, şartın tahliye tarihinin belirlenmesine etkisi olmadığı ölçüde geçerli olacağı kabul edilmektedir[2].  Örneğin kiracının muayyen bir tarihte, kendisine belirli bir miktar ivaz verilmesi durumunda tahliyeyi gerçekleştireceği kararlaştırılabilir. Kiraya verenin, şarta bağlı bir tahliye taahhüdü sözleşmesine dayanarak başlattığı icra takibine karşı borçlu tarafından şartın gerçekleşmediğine ilişkin olarak itiraz edilmesi mümkündür. Kanaatimizce böyle bir itirazla karşılaşılması durumunda kiraya veren, şartın yerine getirildiğini ispatlamalıdır. Örneğin bir para karşılığı tahliyenin gerçekleştirilmesine dair tahliye taahhüdünde kiraya verenin kendi edimini yerine getirdiği hususu İİK m. 68/1’de düzenlenen belgelerle ispatlanabiliyorsa kiracının bu yöndeki itirazını bertaraf edebilmesi mümkün olmalıdır.

C. SULH HUKUK MAHKEMESİNDE TAHLİYE TAAHHÜDÜ MERKEZLİ YARGILAMADA İSPAT SORUNLARI

1. Medeni Usul Hukuku Açısından Tahliye Taahhüdünün Niteliği 

Sulh hukuk mahkemesinde gerçekleştirilecek yargılama yönünden, öncelikle yazılı tahliye taahhüdünün, yargılama faaliyeti kapsamındaki hukuki niteliğini ele almak gerekmektedir. Bu husus, yazılı tahliye taahhüdünün, çeşitli ihtimaller çerçevesinde ispat kuvvetini tespit açısından önemlidir.

Her şeyden önce, yazılı tahliye taahhüdü, uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli bir bilgi taşıyıcısıdır yani HMK m. 199 bağlamında belgedir.

Bunun yanında, geçerli bir imzayı ihtiva eden yazılı tahliye taahhüdü, iddia konusu vakıayı ya da işlemin ispatına yönelen ve kendisine karşı ileri sürülen kimse (kiracı) tarafından verilmiş bir belgedir; yani HMK m. 200 vd. bağlamında senettir[3]. Bu bağlamda yazılı tahliye taahhüdü kesin delil mahiyetinde olup, tahliye taahhüdü işlemini tek başına ispatlamaya elverişlidir. Aynı zamanda, taahhüt işlemi senede bağlanmış olduğundan, kural olarak bu işlemin aksinin yine bir kesin delille ispat zorunluluğu vardır (HMK m. 203).

Adi yazılı tahliye taahhüdü, adi senet niteliğindedir (HMK m. 205). Noter tarafından re’sen düzenlenen (NotK m. 84-89) ile onaylama şeklinde gerçekleştirilen (NotK m 90-93) tahliye taahhütleri ise resmi senet mahiyetindedir (HMK m. 204).

Kural olarak bir senedin resmi (düzenleme ya da onaylama şeklinde) ya da adi nitelikte olması, ispat kuvvetini etkilememektedir. Buna karşın senedin niteliği, senedin aksinin ispatı hususunda önem arz etmektedir. Adi senedin aksinin ispatı hususunda, sahtelik iddiasının yanında HMK m. 201 çerçevesinde başka bir kesin delille ispat mümkündür. Resmi senetlerde ise mutlak suretle sahteliğin, ayrı bir dava ile ileri sürülmesi gerekmektedir. Zira resmi senet, adi senetten farklı olarak ancak sahteliği mahkeme kararıyla sabit olunca işleme alınmayacaktır (HMK m. 209/2)[4]. Onaylama biçimindeki noter senetlerinin içeriğinin aksinin ispatı ise noter yalnızca tarih ve imzaya iştirak ettiği için senet içeriğinin ispatına ilişkin genel kurala (HMK m. 201; m. 204/2) tabidir (NotK m. 82/2)[5]. Zira bu senetlerde noter ya da onaylamayı gerçekleştiren resmi merci senedin düzenlenmesine katılmamakta, yalnız senedin altındaki imzayı ve senedin onaylandığı yer ve tarihi resmi olarak tasdik etmektedir (NotK m. 90-92; HMK m. 204/2).

Senet kapsamında genel kurallar bu şekilde olmakla birlikte, ilerde açıklayacağımız üzere tahliye taahhüdünün unsurları ve tahliye taahhüdü konulu uyuşmazlıkların özellikleri sebebiyle, bu kuralların yeniden yorumlanması gerekmektedir.

2. Yargılamaya Genel Bakış 

Sulh hukuk mahkemesinde görülecek tahliye taahhüdü temelli bir yargılama genel olarak beş şekilde gerçekleşebilecektir:

  • Kiraya verenin, icraya başvurmaksızın tahliye taahhüdüne dayanarak doğrudan tahliye davası açması (TBK m. 352/1).
  • Kiraya verenin tahliye taahhüdüne dayanarak icra dairesi önünde başlattığı ilamsız takibin, kiracının imzaya ve/veya tarihe itirazıyla durması üzerine doğrudan sulh hukuk mahkemesinde dava açılması.
  • Kiraya verenin itirazın kaldırılması talebinin reddedilmesi üzerine, sulh hukuk mahkemesinde dava açılması (İİK m. 275/4).
  • Kiracının, tahliye taahhüdünün geçersizliği hususunda takipten önce menfi tespit davası açması (İİK m. 72/1).
  • Kiracının, tahliye emrine itiraz etmemesi veya itirazının kaldırılması sonrasında tahliye taahhüdünün geçersizliğine ilişkin menfi tespit davası açması (İİK m. 72/3; 275/4).

Bu davalarda her ne kadar taraflar farklılık gösterse de uyuşmazlık konusu, tahliye taahhüdünün unsurları ve bunlara bağlı olarak tahliye taahhüdünün geçerliliği üzerinde toplanmaktadır. Başka bir deyişle bu davalardaki yargılamayı ve ispat rejimini şekillendiren -uyuşmazlığın konusunu teşkil eden- yazılı tahliye taahhüdünün unsurlarıdır.

Taahhüdün geçerliliğine ilişkin yargılama faaliyeti ise genel olarak üç temel konu çevresinde cereyan etmektedir:

  • Tahliye taahhüdündeki imzanın geçerliliği
  • Tahliye taahhüdündeki tarihin geçerliliği
  • İrade bozukluğu iddiası

Tahliye taahhüdü çevresinde cereyan eden uyuşmazlıklar kapsamındaki ispat rejimine ilişkin hususlarda, ispat yükü ile ispat vasıtaları yönünden esas belirleyici olan, uyuşmazlığın, yukarıda belirttiğimiz üç konudan hangisi hakkında olduğudur. Bundan dolayı, ispat meselelerini de bu üç konu çerçevesinde incelemek doğru olacaktır.

3.  Tahliye Taahhüdü Konulu Davalarda Uyuşmazlık Konuları Özelinde İspat Meseleleri

a. İmzaya İtiraz Hali

Tahliye taahhüdündeki imzaya itiraz, usul hukuku açısından sahtelik iddiası niteliğindedir (HMK m. 208/1). İmzaya itiraz halinde, tahliye taahhüdünün adi ya da resmi nitelikte olması yapılacak sahtelik incelemesi ve sahtelik iddiasında bulunulması usulü açısından farklılık arz edecektir. 

Kiracının, adi yazılı taahhütteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürdüğü durumda, imzanın kiracıya (ya da onun temsilcisine) ait olup olmadığı hususu ön sorun olarak incelenecektir. İmzaya itiraz halinde ispat yükünün kiraya verende olduğu kabul edilmektedir[6]. Dolayısıyla, imzanın kiracıya ait olduğu ispatlanmadıkça, tahliye taahhüdüne dayanılarak kiralananın tahliyesine karar verilemez. Yapılacak incelemede ise HMK m. 211’de benimsenen usul esas alınmalıdır. Yazılı tahliye taahhüdündeki imzaya itiraz incelemesinde, taraflarca getirilme ilkesinden (HMK m.26) ziyade resen araştırma ilkesinin cari olduğu görülmektedir[7]. Hâkim, tahliye taahhüdünün adi yazılı ya da resmi nitelikte olmasına bakılmaksızın HMK m. 211’deki usulü aynen izlemek durumundadır[8].

Resmi senet niteliğindeki tahliye taahhüdünde kiracı taraf, ilgili evraka resmiyet kazandıran kişiyi de taraf göstererek ayrı bir dava (menfi tespit davası) açmak zorundadır (HMK m. 208/4). Bu davadan, senedin sahteliğine dair bir karar gelmedikçe, tahliye taahhüdü muteber kabul edilerek yargılamaya devam olunacaktır. Bununla birlikte açılacak menfi tespit davasında tedbir talep edilmesi mümkündür(m. 275/4; m. 72) [9]. 

b. Tarihe İtiraz Hali

Tahliye taahhütleri özelinde, belgenin tarihi diğer senetlere nazaran son derece önemli bir unsur niteliğindedir.

Tahliye taahhüdünde iki tür tarih unsuru vardır. Birincisi tahliye taahhüdünün verildiği tarih olup, kiralananın tesliminden sonraki bir tarih olmalıdır. İkincisi ise tahliye tarihidir; tahliyenin tarihi belirli olmalıdır. Tarihe itiraz da bu iki unsur yönünden ayrı ayrı ya da birlikte gerçekleştirilebilmektedir.

Maddi hukuk açısından, tahliye taahhüdünde düzenlenme tarihinin mevcut olmaması senedin geçerliliğine tesir etmeyecektir. Zira, senedin asli unsuru imzadır. Ayrıca, TBK m. 352/1’de yer alan düzenleme; kambiyo senetleri, el yazılı vasiyetname, kefalet sözleşmesi örneklerinde görüldüğü üzere belgenin düzenlenme tarihinin geçerlilik unsuru olarak düzenlenmediğini de söylemek gerekir. TBK m. 352/1 uyarınca geçerlilik koşulu tarihin kendisi değil, taahhüdün kiralananın tesliminden sonra verilmiş olmasıdır. Buna karşın, tahliye taahhüdünde tahliye tarihinin belirli olması geçerlilik koşuludur.

Öte yandan, tahliye taahhüdünde bulunan tarih, taahhüdün verildiği tarihe işaret eden bir unsurdur. Başka bir deyişle, TBK m. 352/1’deki geçerlilik koşulunun varlığının ispatına yönelmektedir.

Burada temel sorun, uygulamada sıklıkla görüldüğü gibi kira sözleşmesiyle birlikte kiracı tarafından, genellikle zorunluluk sebebiyle imzalanan tahliye taahhüdünün tarihinin sonradan kiraya veren tarafından doldurulması halidir.

a) İspat Yükü Meselesi

Öncelikle, adi tahliye taahhüdünün düzenlenme tarihine itiraz halinde ispat yükünün kimde olduğunun üzerinde durmak gerekmektedir. TMK m. 6’da zikredilen ve HMK m. 190/1’de benimsenen temel kurala göre “Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.”

Bunun dışında, tahliye taahhüdünün şekli hukuk açısından senet vasfı dikkate alındığında, kural olarak tahliye taahhüdünün aksinin ispatının senede karşı senetle ispat zorunluluğuna tabi olduğu düşünülebilecektir (HMK m. 201).

Yargıtay’ın, TMK m. 6’nın lafzından ve beyaza imzaya dair içtihatlarından yola çıkarak, kiracının tahliye taahhüdündeki tarihin aksinin ispat yükü altında olduğu görüşünü benimsediği görülmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2021 yılında vermiş olduğu karar bu görüşü somut bir şekilde göstermektedir:

“Kira sözleşmesinin yapılması sırasında tarihleri boş olan ve kiracı tarafından imzalanan tahliye taahhüdü alınması durumunda, bu belgenin kiralananın teslimi öncesinde tarihlerinin boş olarak verildiği ve anlaşmaya aykırı olarak sonradan tamamlandığına ilişkin savunmanın kanıtlanması gerekir. Bu şekilde yani düzenleme ve boşaltma tarihlerinin sonradan tamamlanması belgenin geçersizliğini gerekmediği gibi bu tarihlerin anlaşmaya aykırı olarak tamamlandığına ilişkin iddia kiracı tarafından ispatlanmalıdır (Kanık, s. 1293).

Yapılan açıklamalar ışığında somut olay incelendiğinde; davacı vekili davalı ...'un dava konusu taşınmazda 05.03.2010 başlangıç tarihli kira sözleşmesi gereğince aylık 3.350TL kira bedeli ile kiracı olduğunu, davalının dört yıldır kiracı olarak bulunduğu işyerini son dönem başından sonra verdiği 14.03.2013 tarihli taahhütname ile 04.03.2014 tarihinde boşaltacağını kayıtsız ve şartsız olarak kabul ettiğini, davalının yazılı taahhüdüne uymadığını ileri sürerek taahhüt nedeniyle kiralanandan tahliyesine karar verilmesini istemiştir. Davalı vekili, davaya dayanak yapılan tahliye taahhüdünün davacı tarafça kira sözleşmesinin imza edildiği tarihten önce alındığını, davacının, taşınmazın kiracı sıfatıyla kullanılabilmesinin ön şartı olarak ileri sürdüğü taahhütnameyi müvekkiline manevi cebir altında imzalattığını, bu şekilde imza edilen taahhüt tarafların gerçek iradelerini yansıtmaktan uzak olduğundan geçerli olmadığını, davacının kötü niyetli olduğunu belirterek davanın reddini savunmuş ise de yukarıda da belirtildiği üzere TMK'nın 6 ve HMK'nın 190. maddesi gereğince ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Tahliye taahhütnamesinin kira sözleşmesinden önce imzalatıldığını iddia eden davalı kiracı bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. Bu durumda mahkemece ispat yükümlülüğü ters çevrilerek davanın reddine karar verilmesi doğru değildir (Yargıtay HGK 28.09.2021 T. 2017/6-975 E. 2021/1108 K.).” 

Kanaatimizce, Yargıtay HGK’nun bu kararı eleştiriye son derece açık olup, bizce beyaza imzaya dair kabul edilen görüşün tahliye taahhüdü özelinde uygulanmasına ilişkin ciddi engeller mevcuttur. Ayrıca bu görüşün, TBK m. 352/1’e temel teşkil eden 4.10.1944 tarihli içtihadı birleştirme kararına da aykırılık teşkil ettiğini düşünmekteyiz.

Bahsi geçen 4.10.1944 T. 1944/15-20 E. 1944/28 K. sayılı içtihadı birleştirme kararında belirtildiği üzere, kira sözleşmesiyle birlikte alınan tahliye taahhütlerinin altında, kira sözleşmesinin yenilenmesine yönelik kanun hükümlerinin etrafından dolanılması yatmaktadır. Kiracıların tahliye taahhüdü imzalamayı kira sözleşmesini yapma amacıyla kabul etmeleri söz konusudur. Nitekim bu husus Yargıtay tarafından da bir vakıa olarak kabul edilmiş ve irade bozukluğu iddiasına ihtiyaç duyulmaksızın, kira sözleşmesinden önce alınan taahhütlerin geçersiz olduğu hususu benimsenmiştir.

Bu noktada öncelikle, kiracının kiralananı teslim aldıktan sonra, yazılı bir tahliye taahhüdü vermesinin ne ölçüde gerçeğe uygun ve mantıklı olduğunu sorgulamak gerekmektedir. Kiracının, normal bir kira ilişkisinde kiralananı teslim aldıktan sonra, hiçbir menfaat elde etmeksizin tahliye taahhüdünde bulunmasının kanaatimizce mantıklı izahı yoktur. Zira kiracı, böyle bir taahhütte bulunmaksızın, istediği zaman kiralananı tahliye edebilecektir. Kiracının kira sözleşmesini sona erdirmesi için TBK m. 347/1’e göre ihtarda bulunması yeterlidir.

Bu durumda kiracının, kendisini tek taraflı şekilde borç altına sokan tahliye taahhüdünü, taşınmaza yerleştikten sonra vermesi, bizce hayatın olağan akışına aykırıdır. Yalnızca kiraya verenin birikmiş kira borcundan feragat etmesi vb. bir ivaz yahut istisnai bir halin varlığı halinde kiracının, taşınmazı teslim aldıktan sonra tahliye taahhüdü vermesinin bir mantığı bulunmaktadır.

Bilindiği üzere hayatın olağan akışına uygun olan ve yaşam tecrübesine göre doğal sayılan bir vakıanın ispatlanmasına gerek yoktur[10]. Bu husus Mecelle Ahkam-ı Adliye’nin 77. maddesinde “beyyine hilafı zahiri ispat içindir.” denilerek ifade olunmuştur. Kiracının, boş tarihli hatta sonraki tarihli, adi yazılı bir tahliye taahhüdünü kira sözleşmesinden önce vermiş olduğu hususu 4.10.1944 T. 1944/15-20 E. 1944/28 K. sayılı içtihadı birleştirme kararında belirtildiği üzere, sıklıkla rastlanan ve hayatın olağan akışında olan bir durumdur. Bilakis, yukarıda belirttiğimiz üzere kiracının sonradan yazılı tahliye taahhüdü vermesi hayatın olağan akışına aykırıdır.

Nitekim, benzer bir düşünce birden fazla tahliye taahhüdü verilmesi durumunda zikredilmiş olup, kiracının her bir kira döneminde yeni bir tahliye taahhüdü vermesinin hayatın olağan akışına aykırı olduğu, bunları kiralananın tesliminden önce alınan ilk tahliye taahhüdünün icrasından korkması neticesinde vermiş olduğu ifade edilmiştir[11].

Öte yandan, bizzat kanun koyucu tarafından benimsendiği üzere kira sözleşmesinin tarafları olan kiraya veren ve kiracının kural olarak eşit bir konumda bulunmadığını, kiracının özellikle sözleşmenin akdedilmesi aşamasında daha güçsüz bir durumda bulunduğu hususunu göz ardı etmemek gerekmektedir. Tarafların arasındaki güç dengesizliğinin tahliye taahhüdünde beyaza imza konusunda dikkate alınması önem arz etmektedir. Benzer şekilde hukuki ilişkinin tarafları arasındaki güç dengesizliğinin hukuken kabul edildiği iş uyuşmazlıklarında güçsüz taraf olarak kabul edilen işçinin[12] beyaza imza uygulamaları karşısında korunduğu da açıktır.

Kanaatimizce burada, beyaza imzaya dair Yargıtay uygulamasının benimsenmesi mümkün olmamalıdır. Zira, kiracının buradaki iddiası “boş” tahliye taahhüdünün iradesi dışında doldurulması yani irade bozukluğu değil; tahliye taahhüdünün veriliş tarihine ve kiraya verenin boş tarihli tahliye taahhüdü alarak kanuna karşı hile girişiminde bulunmasına ilişkindir. Dolayısıyla tahliye taahhüdüne karşı bir yıllık süre zarfında irade bozukluğunun ileri sürülmemesi, tahliye taahhüdüne bağlayıcılık kazandırmamalıdır[13].

Bu açıklamalar ışığında ilk olarak, bizce adi yazılı tahliye taahhüdünün taşınmazın tesliminden sonra verildiği hususunda, bilhassa tarihin sonradan doldurulduğu hallerde kiraya veren tahliye taahhüdünün verilmesi için geçerli bir sebep bulunduğunu veya kiracının tahliye taahhüdünü kiralananın tesliminden sonra hür iradesiyle verdiğini ispatlamak durumundadır[14].

b) İspat vasıtaları

Yazılı tahliye taahhüdünün, usul hukuku açısından senet vasfında olduğunu belirtmiştik. Bu bağlamda, önceki açıklamamızın aksine, Yargıtay HGK’nun kararına göre ispat yükünün kiracıda olduğunun kabulü halinde, taahhütte yer alan tarihin aksinin ispatına ilişkin kuralları incelemek gerekecektir.

Kiracının tahliye taahhüdündeki tarihe itirazında ileri sürdüğü vakıa esas itibarıyla tahliye taahhüdünün kiralananın tesliminden önce verilmiş olmasıdır.

Bu noktada, tahliye taahhüdünün akdedilmesi ile taşınmazın tahliye taahhüdünden sonra teslim edilmiş olması birbirinden farklı olgular olup ispat faaliyeti açısından da ayrı ayrı incelenmesi gerekmektedir.

Tahliye taahhüdünün kiralananın tesliminden önce ya da sonra verilmiş olması, maddi hukuk açısından maddi fiil niteliğindedir. Hukuki işlemlere ilişkin kurallar maddi fiillere uygulanmayacağından[15], maddi fiiller HMK m. 200 vd. hükümlerine göre senetle ispat kuralına tabi değillerdir. Dolayısıyla, taahhüdün verilme tarihi takdiri deliller ile ispatlanabilir. Yargıtay da adi yazılı tahliye taahhüdünün verildiği tarihin tanık ile ispatlanabileceğini kabul etmektedir[16]. 

Diğer taraftan yazılı tahliye taahhüdü verilmesi niteliği itibarıyla bir hukuki işlemdir. Dolayısıyla geçerli bir adi yazılı taahhüdünün varlığı iddiası ve bunun aksinin ispatı kural olarak hukuki işlemlerin ispatına ilişkin rejime tabi olacaktır. Yazılı tahliye taahhüdü aynı zamanda senet vasfında olduğundan, tahliye taahhüdünde yer alan tarihin aksinin ispatı da kural olarak senede karşı senetle ispat zorunluluğuna (HMK m. 201) tabidir.

Burada, ispat vasıtalarının belirlenmesinde kiracının karşı çıktığı vakıanın tespiti önem teşkil etmektedir. Kiracının, kiralananın kendisine teslimi tarihine ilişkin bir muhalefeti mevcut değilse, bu durumda yalnızca hukuki işlem niteliğindeki yazılı tahliye taahhüdündeki tarihin aksinin ispatı gündeme gelmektedir. Boş tarihli tahliye taahhüdü konusunda, ispat yükü bahsinde belirttiğimiz kanaatimiz bir yana bırakıldığında, tahliye taahhüdündeki tarih de senedin içeriğine dahil olduğundan bunun aksinin de aynı nitelikte bir belgeyle yani kesin delil yoluyla yahut HMK m. 202 uyarınca delil başlangıcı ve ilave takdiri delillerle ispatlanması gerekmektedir.

Bu noktada delil başlangıcının maddi unsurunu teşkil eden HMK m. 199 uyarınca belge delilinden bahsetmek gerekmektedir. HMK m. 199 bağlamında belge olarak nitelendirilebilecek veri taşıyıcıları tahliye taahhüdündeki tarihin aksini ispat hususunda delil başlangıcı özelliği gösterebilecektir. En başta, taraflar arasındaki Whatsapp, SMS vb. yollarla yapılan yazışmalar belge olarak takdiri delil mahiyetinde kabul edilebilecektir. Keza, kiracının taahhüt belgesindeki tarihte taahhüdü vermesinin mümkün olmadığını gösteren diğer belgeler de bu kapsamdadır. Hatta kiracı ile kiraya verenin kira sözleşmesinden sonra bir araya gelmediklerini göstermek üzere, HTS kayıtları dahi HMK m. 199’daki tanımda yer verilen elektronik veri kapsamında değerlendirileceğinden takdiri delil olarak dikkate alınmaları gerekmektedir[17].

Diğer taraftan, kiracının kiralananın teslimi tarihine ilişkin itirazı söz konusu olabilecektir. Özellikle uygulamada karşılaşılan, noterden tahliye taahhüdü düzenlendikten sonra geriye dönük kira sözleşmesi yapılması örneklerinde kiracı, kiralananın teslimi tarihine dair muhalefette bulunabilecektir. Her ne kadar noterde (düzenleme ya da onaylama şeklinde) yapılan tahliye taahhütleri açısından, sahtelik iddiası dışında belgenin tarihinin aksinin ispatlanması mümkün değilse de böyle bir durumda kiracı tarafın, taşınmazın teslimi tarihindeki ihtilafı takdiri deliller yoluyla ispatlaması mümkün addedilmelidir[18].

Kira sözleşmesinin yenilendiği yönündeki itirazlar da esas itibarıyla kira sözleşmesinin ve taahhüdün tarihiyle ilgilidir. Dolayısıyla, kira sözleşmesinin yenilenmesi sebebiyle tahliye taahhüdünün geçerliliğini yitirdiğine yönelik itirazlar açısından ispata dair uygulanacak kurallar açısından da benzer bir bakış açısını benimsemekteyiz.


c. İrade Bozukluğuna İlişkin İtirazlar

Yazılı tahliye taahhüdüne karşı imza ve tarih dışında hukuki işlemlerin tabi oldukları genel geçerlilik koşulları üzerinden muhalefette bulunulması mümkündür. Burada en çok üzerinde durulması gereken ise irade bozukluğu meselesidir.

Yargıtay’ın 1944 tarihli içtihadı birleştirme kararı esas itibarıyla, taşınmazın tesliminden önce verilen taahhüdün irade bozukluğu mahsulü olduğunu peşinen ifade etmekle birlikte böyle bir durumda kiracının irade bozukluğunu ayrıca ispatlama ihtiyacında bulunmadığını kabul etmektedir. Nitekim bu karara dayanan TBK m. 352/1’de, “tahliye taahhüdünün taşınmazın tesliminden sonra verilmiş olması” müstakil bir geçerlilik koşulu olarak benimsenmiştir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, irade bozukluğu ile tahliye taahhüdünün taşınmazın tesliminden sonra verilmiş olmasının hükümsüzlük halleri olarak birbirinden ayrılmış olmalarıdır. Kiracının tahliye taahhüdündeki yasal şartların noksanlığını, örneğin tahliye taahhüdünün kiralananın tesliminden önce verildiği iddiası ile taahhüdün irade bozukluğu, ezcümle korkutma (TBK m. 37) neticesinde verildiği iddiası farklı vakıalara dayanmakta olup bu farklılık ispat faaliyeti açısından da önem arz etmektedir[19]. Tahliye taahhüdünün korkutma ya da yanılma olmamasına rağmen kiralananın tesliminden önce alınmış olması taahhüdü kesin hükümsüz kılmaktadır. Bu noktada, Yargıtay’ın bazı kararlarında göze çarpan, kira sözleşmesinden önce verilen tahliye taahhüdüne karşı irade bozukluğu sebebiyle işlemin iptali davası açılması gerektiği yönündeki görüşüne[20] katılmadığımızı söylemek gerekir.

Kiralananın tesliminden sonra verilen bir tahliye taahhüdü hakkında irade bozukluğu iddiasında bulunulduğunda, bunun TBK m. 39/1’de belirtilen süre zarfında ileri sürülmesi gerekmektedir. Tahliye taahhüdünün irade bozukluğu sebebiyle geçersizliği hakkında açılacak menfi tespit davasında taraflar takdiri delillere başvurabileceklerdir (HMK m. 203/1-ç)[21].

Yargıtay tahliye taahhüdünün geçersiz kılınması için irade bozukluğunun taahhüt tarihinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerektiğini ifade etmektedir[22]. Doktrinde Burcuoğlu ise bizce haklı olarak, bir yıllık hak düşürücü sürenin taahhüt tarihinden ya da taşınmazın tesliminden değil korkutmanın etkisinin sona erdiği andan başlaması gerektiğini ifade etmektedir[23]. 

II. BÖLÜM                                                                      

KİRA İLİŞKİSİNDEN KAYNAKLANAN UYUŞMAZLIKLARDA ZORUNLU ARABULUCULUK

Yeni düzenleme uyarınca, İİK’da yer alan ilamsız icra yolu ile tahliye usulü (İİK m.269 vd ile İİK m.272 vd.) dışında, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar dava şartı olarak arabuluculuk usulüne tabi kılınmaktadır. Buna göre, kiralanan taşınmazın tahliyesine ya da kira bedelinin tahsiline dair icra hukuku çerçevesinde başvurulan hukuki yollar zorunlu arabuluculuk uygulamasının dışında bırakılmış, bunun dışında kira uyuşmazlıklarının tamamı için zorunlu arabuluculuk dava şartı olarak getirilmiştir.

7445 s. Kanun ile HUAK’a eklenen 18/B maddesi, son bir buçuk yıllık süre zarfında ciddi bir iş yükü krizine giren sulh hukuk mahkemelerinin bu sorununa bir nebze çözüm sağlanması amacıyla ihdas edilmiştir. Bunun için de öncelikle kira uyuşmazlıkları zorunlu arabuluculuğa tabi kılınmışlardır.

Önceki zorunlu arabuluculuk uygulamalarında, ekseriya ticari davalara yönelik düzenlemede olduğu gibi kira uyuşmazlıkları yönünden de hangi tür uyuşmazlıkların zorunlu arabuluculuğa tabi olduğu meselesi karşımıza çıkmaktadır. Kanun hükmü bu konuda “Kiralanan taşınmazların 2004 sayılı Kanuna göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere” diyerek bir istisna ortaya koymaya çalışmıştır. Buna göre öncelikle İİK m. 269 vd. hükümlerine göre başlatılacak takiplerden önce arabuluculuğa başvuru zorunluluğu bulunmadığını söylemek gerekmektedir. Keza itirazın kaldırılması sürecinin de zorunlu arabuluculuktan muaf olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Ancak burada esas sorun, sulh hukuk mahkemesi nezdinde görülecek olan itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları yönünden ortaya çıkmaktadır.

Benzer bir sorun ticari davalarda zorunlu arabuluculuğa dair TTK m. 5/A hükmü çevresinde ortaya çıkmış, ilmi ve kazai içtihatlardaki uyumsuzluk ancak yine 7445 s. Kanun’un 30. maddesi ile TTK m. 5/A’ya yapılan eklemeyle çözüme kavuşturulabilmiştir.

Kira uyuşmazlıkları açısından kanaatimiz, ilamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümlerin sulh hukuk mahkemesi nezdinde inceleme konusu yapılması durumunda bunların zorunlu arabuluculuğa tabi kılınmış olduğudur[25]. Öncelikle kanun koyucunun buradaki amacının, zorunlu arabuluculuk vasıtasıyla sulh hukuk mahkemesinin iş yükünün azaltılması olduğu açıktır. İkinci olarak, her ne kadar İİK’nın kiralanan taşınmazın ilamsız icra yolu ile tahliye usulüne dair hükümlerinde genel hükümlere göre açılacak olan davalara atıfta bulunulsa da (İİK m. 269/d; m. 275/4) bunlara dair özel bir usul düzenlenmemiş, sadece genel hükümlere göre dava kapısının açık olduğunu belirtmek üzere vurgulamada bulunulmuştur. Dolayısıyla itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davasını, ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler çerçevesinde yer alan özel dava türleri olarak benimsemek ve bunları zorunlu arabuluculuk dışına çıkarmak yerinde değildir.

HUAK m. 18/B hükmü, kira uyuşmazlıkları kapsamında zorunlu arabuluculuk neticesinde anlaşmaya varılması durumunda icra edilebilirlik şerhini zorunlu kılmış bulunmaktadır. İcra edilebilirlik şerhi ise arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden alınmalıdır.


[1] Baki KURU, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı, 2. Baskı, Ankara 2013, s. 871.

[2] Murat İNCEOĞLU, Kira Hukuku Cilt II, İstanbul 2014, s. 427; Murat DOĞAN, Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Editör: M. Turgut ÖZ, Ankara 2023, s. 342. Yargıtay da tahliye taahhüdünün şarta bağlı olabileceğini kabul etmektedir (Yargıtay 6. HD E. 2009/10286 K. 2010/558 T. 26.1.2010; Yargıtay 6. HD E. 2007/6086 K. 2007/7625 T. 18.6.2007). Aksi görüşte bkz. Baki KURU a.g.e. s. 872

[3] Senet kavramına dair doktrinde benimsenen tanımlar ve bunların eleştirisi için bkz. Bilge UMAR, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi, 2. Bası, Ankara 2014, s. 614; Evren KOÇ, Medeni Usul Hukukunda Belge Kavramı, İstanbul 2021, s. 31.

[4] Güray ERDÖNMEZ, Pekcanıtez Usul Medeni Usul Hukuku, 15. Bası, İstanbul 2017, s. 1784; HMK Madde 209/2 gerekçesi – “Resmî senedin güven uyandırmasının bir sonucu olarak, resmî senetler sahteliği iddia edilince değil, ancak bir mahkeme kararıyla sabit olunca herhangi bir işleme esas alınamazlar. Adî senetlerle resmî senetler arasındaki bu önemli fark, fıkrada bir kez daha vurgulanmıştır.”

[5] Baki KURU, Medeni Usul Hukuku El Kitabı, Cilt: I, Ankara 2020, s. 679; H. Yavuz ALANGOYA/Kamil YILDIRIM/Nevhis DEREN-YILDIRIM, Medeni Usul Hukuku Esasları, 7. Baskı, İstanbul 2009, s. 337; Seyithan DELİDUMAN, Medeni Usul ve İcra-İflas Hukukunda Noter Senetleri, Ankara 2001, s. 157-158.

[6] “Davada tahliye taahhütnamesine dayanan davacı olup, bu taahhütnamedeki imzanın davalının eli ürünü olduğuna dair ispat yükü de davacı kiraya verene ait iken, ispat yükü ters çevrilip davalı tarafa yükletilerek yazılı şekilde davanın kabulüne karar verilmesi doğru olmadığından hükmün bu sebeple bozulması gerekmiştir.” Yargıtay 3. HD 6.12.2017 T. 2017/7122 E. 2017/17145 K.

[7] ERDÖNMEZ, Pekcanıtez Usul, s. 1794.

[8] ERDÖNMEZ, Pekcanıtez Usul, s. 1794; Ramazan ARSLAN/Ejder YILMAZ/Sema TAŞPINAR AYVAZ/Emel HANAĞASI, Medeni Usul Hukuku, 5. Baskı, Ankara 2019, s. 407; Ali Cem BUDAK/Varol KARAASLAN, Medeni Usul Hukuku, 6. Baskı, İstanbul, 2022, s. 290-291.

[9] Hakkındaki tahliye talepli icra takibi kesinleşen kiracının İİK m. 275/4 ve İİK m. 72 uyarınca menfi tespit davası açabileceği ve İİK m. 72/3 uyarınca teminat karşılığı tahliye işlemlerinin icrasını tedbiren durdurabileceği hakkında bkz. Baki KURU, İcra ve İflas Hukukunda Menfi Tespit Davası ve İstirdat Davası, Ankara 2003, s. 228-230; Cengiz Serhat KONURALP, İcra ve İflas Hukukunda İhtiyati Tedbirler, İstanbul 2013, s. 79; Yargıtay 12. HD., E. 2013/35853 K. 2014/2258 T. 29.1.2014.

[10] M. Kemal OĞUZMAN/Nami BARLAS, Medeni Hukuk, 22. Bası, İstanbul 2016, s. 341; Baki KURU, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt II, 6. Baskı, İstanbul 2001, s. 1989; Abdurrahim KARSLI, Medeni Muhakeme Hukuku, 5. Baskı, İstanbul 2020, s. 519; “Normal bir duruma dayanan tarafın bu iddiasını ispat etmesi gerekmez; bilakis, ispat yükü bu normal durumun aksini ispat eden diğer bir ifadeyle hayatın olağan akışına aykırı iddiada bulunan tarafa düşer.” Yargıtay HGK E. 2017/2-2715 K. 2021/360 T. 30.3.2021Yargıtay HGK E. 2011/19-6 K. 2011/236 T. 27.4.2011.

[11] Haluk BURCUOĞLU, Yargıtay Kararları Işığında 6570 Sayılı Yasa’ya Göre Kiracının Tahliye Edilmesi, İstanbul, 1993, s. 316; İNCEOĞLU, Kira Hukuku C.II, s. 432; “Ancak somut olayda, önce 23.6.2003 tarihinde 1. tahliye taahhüdü alınmış, sonra davacı ile ilk kira sözleşmesi 1.7.2003 tarihinde bir yıllık olarak kurulmuş, 1 yıllık süre dolmadan yenilenen dönem için 21.6.2004 tarihinde 2. tahliye taahhüdü alınmış ve ondan sonra 1.7.2004 tarihinde yenilenen sözleşme imzalanmıştır. Yani tahliye taahhütleri alındıktan sonra sözleşmeler imzalanmıştır. Davalı ve davacı tanıklarının beyanına göre; davacı ilk dönem önceki kiracının 9 aylık kira ve diğer borçlarını ödemiş, kiralanana masraf yapmış, kiralarını süresinde ödemiş, buna rağmen yenilenen ikinci dönem için ilk tahliye taahhüdü kiralayanın istediği kira bedelini kabul ettirebilmek için baskı unsuru olarak kullanılmış, nitekim 3.dönem de istenen kira bedeli kabul edilmeyerek bu davanın açılması üzerine, tahliyeyi sağlamak amacıyla 2. tahliye taahhüdü icraya konulmuştur. O halde, tahliye taahhütlerinin verildiği tarihler nazara alındığında ilk kira ilişkisini kurabilmek ve devam eden dönemlerde tahliyeyi önlemek için baskı altında verildiği ve serbest irade mahsulü olmadığı kabul edilerek davanın kabulü gerekirken yanılgılı değerlendirme ile ve yazılı gerekçe ile davanın reddi doğru görülmemiştir.” Yargıtay 3. HD., E. 2006/17559 K. 2006/18253 T. 21.12.2006. Öte yandan, Yargıtay İçtihadi Birleştirme Genel Kurulunun 03.11.1980 T. 1980/3 E. 1980/2 K. sayılı ve 04.11.1985 T. 1985/2 E. 1985/7 K. sayılı kararlarında, yeni dönem için verilen tahliye taahhüdünün dürüstlük kuralına aykırılığı hususunun her somut olay özelliğine göre değerlendirilmesi gerektiği, bu yönde genel nitelikte bir kural kabulünün mümkün olmadığı sonucuna varılmıştır.

[12]“Diğer taraftan, İş Hukuku; işçi ve işveren ilişkisinde, işverenin sosyal ve ekonomik bakımından güçlü olması, işçinin korunması ve işçi lehine yorum ilkeleri dikkate alınarak, sözleşme hukuku alanında ayrılmış ve farklı kurallar getirerek gelişmiştir. Bu sebeple iş hukukunda, düzenlenen belgelere karşı işçi lehine tanık dinletilmesi yoluna gidilmektedir.

İşçiden teminat olarak alınan senet sebebiyle işçinin borcu, işverene verdiği zarar veya yedindeki nakit miktarı ile sınırlıdır. Zararı ve davacı işçiden alacağı olduğunu işveren ispatlamalıdır. Teminat niteliğinde alınan bu senetler işverenin zararını veya alacağını kanıtlamadığı sürece geçersiz sayılmalıdır.” Yargıtay 22. HD., E. 2019/5179 K. 2019/15608 T. 9.9.2019.; “Ayrıca belirtmek gerekir ki anılan ibranamenin düzenleniş biçimi kuşkuyu da beraberinde getirmektedir. Gerçekten daktilo ile yazılan metin kısmından sonra tükenmez kalemle atılan imza ve tarih arasında dikkat çekici bir boşluk bulunmaktadır. Her ne kadar açığa imza hukukumuzda geçerli ise de iş hukukunun işçiyi koruyucu ilkesi gereği kuşku uyandıracak bu tür belgelerin gerçeğe uygun olup olmadığının araştırılmasını zorunlu kılar.” Yargıtay 9. HD E. 1998/9948 K. 1998/11356 T. 6.7.1998

[13] Nihat YAVUZ, Yeni TBK ve HMK’ya Göre Kira Hukuku, 4. Baskı, Ankara 2015, s. 681.

[14] Aynı yönde bkz. Mehmet ERDEM, “Konut ve Çatılı İşyeri Kiralarında Yazılı Tahliye Taahhüdünün Geçerlilik Şartları ve Özellikle Taahhüdünün Kiralananın Tesliminden Sonra Verilmiş Olduğunun İspatı”, BAÜHFD, Y. 2016, C. 11, s. 496-497.

[15] OĞUZMAN/ÖZ, s. 178; Necip KOCAYUSUFPAŞAOĞLU, Borçlar Hukukuna Giriş Hukuki İşlem Sözleşme, 6. Bası, İstanbul 2014, s. 85-86.

[16] “Bu savunmada geçen iddia bir hukuki tasarrufla değil, bir hukuki fiille ilgili olduğundan Usulün 289. maddesi kapsamı dışında düşürülüp maddi olayın tanıkla ispatına imkan tanınarak bunun sonucuna göre karar verilmesi gerekirken yanılgılı bir görüşle ilk akti dönem içerisinde verilen taahhütün geçersizliği gerekçe yapılarak davanın reddedilmesi hiç te isabetli görülmediğinden kararın bozulması gerekmiştir.” Yargıtay 6. HD., E. 1991/10363 K. 1991/10927 T. 26.09.1991; “Davanın süresinde açılıp açılmadığının belirlenebilmesi için öncelikle kira sözleşmesinin başlangıç tarihinin ve süresinin bilinmesi zorunludur. Davacının bildirdiği bu tarihlere davalı karşı çıkarsa uyuşmazlığın tarafların gösterecekleri tanık dahil bütün deliller toplanarak bir hadise olarak çözüme kavuşturulması gerekir.” Yargıtay 6. HD 14.3.2016 T. 2015/9993 E. 2016/1961 K.; aynı yönde İNCEOĞLU, Kira Hukuku C. II, s. 433-434.

[17] KOÇ, Belge, s. 54.

[18] Aynı yönde, İNCEOĞLU, Kira Hukuku Cilt II, s. 432.

[19] Cevdet YAVUZ/Faruk ACAR/Burak ÖZEN, Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 10. Bası, İstanbul 2014, s. 694.

[20] “Davalı, Bakırköy 42. Noterliğinde düzenlenen 31.01.2013 tarihli tahliye taahhütnamesinde ... Mahallesi ...No:1 Bağcılar adresinde kiracı bulunduğunu açıklayarak "28.01.2014 tarihinde hiçbir ...gerek kalmadan tahliye edeceğini ve boş olarak teslim edeceğini" taahhüt etmiştir. Taahhüdün düzenlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde (TBK'nun 39. maddesinde açıklanan sürede ) tahliye taahhütnamesinin iptali istenmediğinden tahliye taahhüdü geçerli olup,dava süresinde açıldığına göre davanın kabulüne karar verilmesi gerekirken yazılı gerekçeyle red kararı verilmesi doğru değildir.” Yargıtay E. 2015/792 K. 2015/1847 T. 25.2.2015.

[21] YAVUZ/ACAR/ÖZEN, s. 694; “Tahliye taahhütnamesinin ilk kira sözleşmesi ile birlikte verildiği iddiası, tahliye taahhüdünün serbest irade mahsulü olmadığı, yani ikrah ile verildiği iddiasını da kapsar. İkrah iddiasının HUMK.nun 293/5 (HMK.203/ç) maddesi gereğince tanık dahil her türlü delille kanıtlanması mümkündür. Mahkemece, davacı kiracının delil listesinde yazılı delillerinin toplanması, tanıklarının yöntemine uygun olarak çağrılıp dinlenmesi, gerekmesi halinde bundan sonra davalıya yeminin eda ettirilmesi ve hasıl olacak sonuca göre bir karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde, verilen taahhütnamenin kiralananın kiralama amacına aykırı olduğu şeklinde, hukuksal olmayan gerekçeyle davanın kabulüne karar verilmesi doğru görülmemiştir.” Yargıtay 6. HD E. 2012/5461 K. 2012/8809 T. 12.6.2012.

[22] “En son alınan tahliye taahhüdü 1.5.2012 düzenleme tarihli olup, en son yenilenen sözleşme ile birlikte 14.1.2012 tarihinde verildiğinin ileri sürülmesine, bu tarihe göre TBK 39 (BK 31 ) maddesi uyarınca bir yıl içinde taahhüdün iptali için bir dava açılmadığının anlaşılmasına göre davalı bu aşamada taahhüdün geçersizliğini ileri süremez.” Yargıtay 6. HD., E. 2014/7025 K. 2014/10145 T. 22.9.2014.

[23] BURCUOĞLU, s. 318.

[24] RG T. 05.04.2023, S. 32154.

[25] Benzer şekilde bkz. Barış TORAMAN/Hakan HASIRCI, “Yedinci Yargı Paketi (7445 Sayılı Kanun) Ve Takip Hukuku: Tespit Ve Değerlendirmeler”, Legal MİHDER, 2023/1, s. 35.


​Yazı Yayımlanma Tarihi 09/08/2023




KİRA HUKUKUNDAN DOĞAN BAZI UYUŞMAZLIKLARIN KONUT HAKKI ÇERÇEVESİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ


Dr.Öğr.Üyesi Fatmagül Kale Özçelik

Ali Fuad Başgil Hukuk Fakültesi, Kamu Hukuku Bölümü, Genel Kamu Hukuku Anabilim Dalı


Bir kimsenin, insan onuruna uygun asgari bir yaşam düzeyi içinde hayatını idame ettirebilmesi için gıda, giyim, su, barınma vb. gibi temel ihtiyaçlarının karşılanması gerekir. Sıralanan ve daha da çoğaltılabilecek olan temel ihtiyaçların karşılanmadığı bir toplumda kişilerin insan onuruna yaraşan bir yaşam sürdürdüğü söylenemez. Nitekim insan haklarının korunması amacıyla hazırlanan kimi sözleşmelerde bu ihtiyaçlar birer hak olarak düzenlenmiştir. Çalışmamızın konusunu oluşturan konut hakkı[1] da temel bir insan hakkı olarak ilgili düzenlemelerde yer almıştır. Örneğin, Evrensel İnsan Hakları Bildirisi’nin 25. maddesi, Ekonomik, Sosyal, Kültürel Haklar Sözleşmesi’nin 11. maddesi yeterli bir yaşam düzeyine sahip olma hakkı kapsamında beslenme, giyim hakkının yanı sıra konut hakkını düzenlemiştir. Avrupa Sosyal Haklar Şartı’nın 16. ve 31. maddelerinde düzenlenen konut hakkına, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde ise yer verilmemiştir[2].  

Konut hakkına ilişkin uluslararası içtihadi birikim sınırlıdır. Bunun birinci nedeni, AHİS’de hakkın düzenlenmemiş olmasından dolayı AHİM’in konuta saygı hakkı bağlamında konuyu az sayıda kararla ele almasıdır. İkinci nedense, sosyal hakları düzenleyen ESKHS’in şikâyet yolunu düzenleyen protokolün 2013 yılında yürürlüğe girmesinden dolayı içtihadi birikimin sınırlı olmasıdır[3]. Ancak burada Komite’nin konut hakkı özelinde yayınladığı iki genel yorumu bulunur.

ESKHK’in 1991 tarihli “Yeterli Standartta Konut Hakkı” başlıklı 4 No.lu Genel Yorum’u ve 1997 tarihli “Yeterli Standartta Konut Hakkı: Zorla Tahliyeler” başlıklı 7 No.lu Genel Yorum’u konut hakkının esasının belirlenmesine yardımcı olur. Bu yorumların ilki olan 4 Nolu Genel Yorum’un 8. paragrafı içerisinde konut hakkının kurucu öğeleri; a) ikamet niyetiyle oturmanın hukuken korunması, b) altyapı, imkânlar, malzeme ve hizmetlerin mevcudiyeti, c) ödenebilirlik, d) oturmaya elverişlilik, e) erişilebilirlik, f) konum, g) kültürel yeterlilik şeklinde yedi bileşen olarak sıralamıştır. Söz konusu bu bileşenler, her kişinin yararlanması gereken başlıca güvencelerdir ve hakkın içeriğini oluşturmaktadır. Bu konudaki ikinci genel yorum ise zorla tahliyeleri konu edinir ve tahliyelerin hukuka uygunluğu için gereken şartları ortaya koyar.

Anayasal düzeyde konut hakkının normatif kaynağına bakıldığında ise, 1982 Anayasası’nın 57. maddesinde düzenlenmiş olduğu görülür. Buna göre, “Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.”

İlgili düzenlemeye göre, devlet, bireylerin konut ihtiyacının giderilmesine yönelik edimlerde bulunma yükümlülüğünü üstlenir. Bu esasen sosyal devlet olmanın bir gereğidir de. Burada altını çizmek gerekir ki, konut hakkı çerçevesinde bireylerin “konut ihtiyacını karşılamak” hakkın özüdür. Devletin, konut ihtiyacının giderilmesine ilişkin önlemler alırken, kentlerin özelliklerini ve çevre koşullarını hesaba katma zorunluluğu konut hakkı gerçekleştirilirken uyulması gereken prensiplerdir. 57. madde de, ayrıca devlete toplu konut teşebbüslerini destekleme görevi de verilir.

Konut hakkı, diğer haklara nazaran karşılanması yüksek maliyetlere yol açan bir ihtiyacı giderir. Dolayısıyla, konut hakkı devletlere, kimseyi konutsuz bırakmama şeklinde bir sonuç yükümlülüğü yüklemez. Diğer bir deyişle, herkes barınma ihtiyacını gidereceği bir konutun mülküne sahip olmalıdır şeklinde okunmamalıdır. Bu konuya, insan hakları organları tarafından da aynı şekilde yaklaşılır. Örneğin, Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, konut hakkını düzenleyen 31. maddeye dair incelediği bir başvuruda, “Şart’ın 31. maddesinin 2. bendi gereğince konutsuzluk durumunun aşamalı olarak ortadan kaldırma amacıyla önleme ve azaltma yükümlülüğünün, kimseyi konutsuz bırakmama şeklinde bir sonuç yükümlülüğü değil; konutların niceliği ve niteliği açısından gerekli önlemleri alarak bu sonuca ulaşılmasını sağlayacak etkili çözümler üretme yükümlülüğü olduğunu” belirtmiştir[4] .

Anayasa Mahkemesi de vermiş olduğu bir kararda “Anayasa’nın 57. maddesinden çıkan manaya göre; konut edinmek, vatandaşlar için bir hak, vatandaşların konut edinmeleri için gerekli tedbirleri almak ise devlet için bir görevdir. Bu görev, 57. maddenin gerekçesinde çok geniş kapsamlı bir ödev olarak ifade edilmiştir”[5] diyerek konut hakkının içeriğini belirlemiştir. Bu bakımdan devletin yapması gereken, kişilerin konut edinmelerini kolaylaştırıcı önlemler almaktır. Burada Anayasa Mahkemesi’nin vurguladığı esasen fark gözetmeksizin herkese konut sağlanması değildir[6]; konut edinmeyi kolaylaştırmaktır. Bu edinme mülkte olabilir, kiracılıkta.

Dolayısıyla konut hakkı, kiralayan ile kiracı ilişkisini düzenleyen kira hukukunuda ilgilendiren bir haktır. Nitekim konut hakkı kapsamında korunan konutun kişinin mülkünde olması gerekmez.  Konut hakkı kapsamında, “barınma/ikamet amacıyla oturmanın hukuken korunması” amaçlanır ve hakkın esasını oluşturur. Burada söz konusu “barınma/ikamet niyetiyle oturma”, geniş anlamda kabul edilir ve resmi veya özel konaklama amaçlı, çok katlı evlerde, maliki olunan evlerde, olağanüstü durum sonucu yapılan evlerde ve hatta işgal edilen mülklerde hukuka aykırı bir şekilde oturmayı dahi kapsamaktadır. Bu bağlamda insan hakları hukuku çerçevesinde barınma biçimine bakılmaksızın, her kişi oturduğu yerden zorla tahliye edilmeye, rahatsız edilmeye ve diğer tehditlere karşı belirli bir derecede korunmaya hak sahibidir[7].

“Konut” kavramı, konuta saygı hakkı çerçevesinde Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne göre, otonom/özerk niteliği haiz bir kavramdır. Bu kapsamda konut ev, karavan, mola yeri, iş yerini ifade etmektedir ve bu birimlerde konuta saygı hakkının korumasından faydalanmaktadır. Ancak konut hakkı çerçevesinde -ESKHS ve ASŞ- konut, farklı işlevsellikleri olan birimleri değil; yalnızca barınma ihtiyacını karşılama amacıyla kullanılan birimleri korumaktadır. Dolayısıyla işyeri özelinde gelişen herhangi bir kira uyuşmazlığı özelinde bu sözleşmeler bakımından konut hakkı gündeme gelemeyecektir.

Kira hukuku kapsamında konut hakkının hangi andan itibaren geçerlilik kazanacağı gerek düzenlemelerde gerekse kararlarda açık değildir. Örneğin, kiracı ile emlakçı arasında gerçekleşen hukuki işlem ve ihtilaflarda konut hakkının uygulanması söz konusu olacak mıdır? Bu meseleye ESKHK’in “..oturmanın hukuken korunması” prensibinden yaklaşılırsa, kişinin o yere yerleşmesi şartının aranacağı söylenebilir. Diğer bir deyişle, konut hakkı için oturmanın gerçekleşmesi gerekir. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin de kararlarında vurguladığı gibi, konut edinmeyi kolaylaştırmak gerekir. Konut edinme eylemiyse, bir eve yerleşme ediminden önce başlar. Dolayısıyla, fiili oturmanın gerçekleşmesinden önce de konut hakkının koruması söz konusu olmalıdır. Bu bağlamda, kiracılardan ev kiralama sürecinde aranan ağır şartlar konut edinme hakkını ihlal eder. Örneğin, ev kiralamak isteyenlerden istenen kredi notu, vatandaşlık bilgisi, cinsiyeti ve medeni durumu gibi şartlar ayrımcılık yasağıyla beraber konut edinme hakkını ihlal eder[8].

            1. Tahliye İşlemleri Hakkında

ESKHK’nin konut hakkına ilişkin yayınladığı iki genel geçer belgeden birisi, zorla tahliyeleri (forced evictions) konu edinir. Zorla tahliye başlıklı bu düzenlemede, geniş çaplı tahliyelerin -kentsel dönüşümler, ırksal nedenlerle yapılanlar gibi- hukuka ve insan haklarına uygunluğu ele alınır ve ayrıca kira hukukuna etki eden yönlerine dikkat çekilir. Komite’nin önüne gelen bireysel başvurularda ağırlıklı olarak zorla tahliyelere ilişkindir. Böylece sözleşme organı tarafından verilen kararlarla zorla tahliyelerin hukuki standartlarının belirlenmiş olduğu görülür.

Zorla tahliye, bireylerin, ailelerin veya toplulukların iradeleri dışında, hukuka aykırı bir şekilde evlerinden sürekli veya geçici şekilde ayrılmalarıdır[9]. Hukuka ve insan haklarına uygun şekilde ve fakat zorla gerçekleştirilen tahliyeler bu kapsamda değildir. Bu bağlamda, örneğin kira borcunun ödenmemesi gibi nedenlerle tahliye konut hakkını doğrudan ihlal etmeyecektir. Bu hususta ESKHK sözleşme ve insan haklarına uyumlu bir tahliye için şu şartları aramıştır[10]: 1)Tahliye işlemleri kanunla düzenlenmelidir. 2)Tahliyeler en son uygulanacak yöntem olmalıdır. 3)Tahliyeden etkilenen kişilerin etkili bir yargı yoluna başvurma imkânı olmalıdır. 4) Taraflar arasında istişare için gerçek bir fırsat sunulmalıdır. 5)Tahliyeler evsizliğe yol açmamalı; devlet, tahliyeden etkilenen kişilere alternatif barınma sağlamak için gerekli tüm tedbirleri almalıdır[11].

İnsan hakları hukuku bağlamında zorla tahliyelere baktığımızda, ilk şart olarak karşımıza, tahliyelerin hukuka ve kanuna uygunluğu çıkar. Nitekim tahliye işlemlerinin kanunla düzenlenmesi ve hukuka uygun bir şekilde gerçekleşmesi gerekir[12]. Örneğin, iç hukukumuzda tahliye taahhütnamesinin kira sözleşmesiyle aynı anda imzalatılarak kiracının tahliyesi konut hakkına aykırıdır[13]. Yine yan giderleri ödemeyen bir kiracı hakkında tahliye işlemi yapılması konut hakkını ihlal eder[14]. İhtiyaç nedeniyle kiracının tahliye ettirilmesinden sonra, konutun bir başkasına kiralanması halinde de kiracının konut hakkı ihlal edilir. Bu nedenle, TBK m.355/1 gereğince, konutun üç yıl geçmedikçe eski kiracıdan başkasına kiralanmaması gerekir. Kiralayan haklı sebep olmaksızın üç sene içinde kiralananı eski kiracıdan başkasına kiraya verdiği takdirde, TBK m. 355/3 gereğince, eski kiracısına son kira yılında ödenmiş olan bir yıllık kira bedelinden “az olmamak üzere” tazminat ödemekle yükümlüdür. Tazminat miktarı, zararların ispatlanması halinde bir yıllık kira bedelinden de yüksek olabilecektir. Bu durum hukuka aykırı şekilde tahliye edilen kiracının zararlarının tazmini noktasında önemlidir. Ancak uygulamada, kiracının bu sebeple tazminat isteyebilme şartı olarak bir tahliye davasının varlığı aranmaktadır[15]. Yargıtay’a göre, kiracı olarak bulunulan konut herhangi bir tahliye davası olmaksızın boşaltılmışsa artık bu madde uyarınca tazminat talebinde bulunulamayacaktır. Oysa bu durum kiracıların hak aramalarını zorlaştırıcı bir haldir. Öyle ki, ihtiyaç nedeniyle konutun boşaltılması istendiğinde kiracı iyiniyetle ve güvenerek konutu boşaltmış olabilir. Yüksek Mahkeme tarafından adeta kiracılardan güven esasına dayalı olarak konutu boşaltmamaları istenmektedir. Dolayısıyla bu şart, kiracı ve kiraya veren arasındaki uyuşmazlıkları da artırıcı niteliktedir.

İnsan hakları hukukunda, tahliyenin hukuka uygun bir şekilde gerçekleşmesi için tahliye emrinin usulüne uygun yapılması ve kiracının belirlenen zorla tahliye gününden önce uygun ve makul süre içinde haberdar edilmesi gerekir. Bunun nedeni, kişinin konutu hakkında savunma hakkını kullanabilmesidir. İç hukukumuzda İİK m. 26/1’e göre, tebliğden itibaren kiracının yedi gün içinde evi sahibine teslim etmesi gerekir. İlamın icraya konulabilmesi içinse kesinleşmesine gerek yoktur. ESKHK önüne bu konu mülk sahibi özelinde gelmiştir ancak konuyu açığa kavuşturması açısından önemlidir. IDG/İspanya başvurusunda[16], ipotekli evinin borcunu ödeyememesine bağlı olarak kişi hakkında icra takibine başlanmıştır. İcra takibinin kişiye tebliğine ilişkin dört başarısız girişimin ardından, Mahkeme tebliğin kamuya açık duyuru panosuna asılmasına karar vermiştir. Başvurucu, ipoteğe dayalı icra takibini evinin üzerinde satış işlemleri yapıldıktan sonra öğrenmiş ve bu nedenle haciz işlemlerine karşı bir savunma yapamadığını iddia etmiştir. Buradan hareketle, kamuya açık ilanlarla tebliğin Sözleşme’nin 11. maddesinde düzenlenen yeterli standartlarda konut hakkını ihlal ettiğini iddia etmiştir. Komite’ye göre, ipoteğe dayalı alacak nedeniyle takibe uğrayan bu kişiye tebliğ ulaşmadan konutu hakkında işlem yapılmıştır ve savunma hakkı engellenmiştir. Dolayısıyla önemli bir usuli eksiklikten dolayı konut hakkı ihlal edilmiştir. Buradan hareketle Komite, konutun satış işlemlerinin durdurulmasına ve masrafların başvurucuya ödenmesine karar vermiştir.

Tahliye nedenleri mahkemeler tarafından geniş yorumlanmamalıdır. Nitekim bu konuda, TBK m. 354, dava yoluyla kira sözleşmesinin sona erdirilme hükümlerinin kiracı aleyhine değiştirilemeyeceğine ilişkin genel yasağı düzenlemiştir. Burada kanun yapıcının öncelikli amacının, kiracının konut hakkını korumak olduğu söylenebilir. Dolayısıyla tahliye sebepleri kiracı aleyhine yorumlanmamalıdır. Yargıtay ve ilk derece mahkemesi arasında direnme kararını doğuran ve konut hakkı boyutu olan bir karar burada örnek olarak verilebilir. Kiracı ve kiralayan arasında çeşitli sebeplerle açılmış ceza davalarının bulunmasını Yargıtay, TBK m. 316/3 gereğince kira ilişkisinin çekilmez hale geldiğini ve kiracının tahliye edilmesi gerekçesi olarak görmüştür. İlk derece mahkemesi ise, yüksek mahkemenin verdiği bozma kararına direnmiştir. İlk derece mahkemesine göre, bu ilişkide saygı duyma yükümlülüğü yalnızca kiracıya ait değildir; kiracının ve kiralayanın karşılıklı birbirlerine saygı duyma yükümlülükleri vardır ve kiracının anayasal hakkını kullanarak iftira suçundan dolayı yaptığı şikâyetinin aleyhine sonuç doğurmaması gerekir. Kiracının tahliye nedenlerinin genişletici ve aleyhine olacak bir şekilde yorumlanmaması noktasında ilk derece mahkemesinin vermiş olduğu bu karar konut hakkı bağlamında önem arz etmektedir.

Tahliye işlemlerine karar verilirken, mahkemeler tarafından orantılılık değerlendirmesinin yapılması gerekir. Tahliye ile karşı karşıya kalan herhangi bir kişi, kural olarak, bağımsız bir mahkeme tarafından belirlenen tedbirin orantılılığına sahip olabilmelidir[17]. Orantılılık incelemesi hususunda AİHM, kamu ve özel sektör ayrımı yapar ve konuyu sınırlı bir şekilde ele alır. Buna göre AİHM, AHİS’in 8. maddesinin, özel sektöre yönelik kiralık konut tahliyeleri için bir orantılılık testi gerektirmediğine karar vererek; bu ilkenin kamu boyutu olan konutlara uygulanabileceğini belirtmiştir. Örneğin, F.J.M./Birleşik Krallık davasında[18], ipotekli bir evin kiracısı olan kişi, ipotek borçları ödenmediği için ipotek sahibi tarafından evden tahliye edilmiştir. Başvuran, konutu boşaltma kararının kendi davasında orantısız olduğunu ve kendisini tahliye etmeden önce mahkemeden bir orantılılık değerlendirmesi yapmasını isteyebilmesi gerektiğini iddia etmiştir. AİHM, evini kaybetme riskiyle karşı karşıya olan herhangi bir kişinin, bağımsız bir mahkeme tarafından belirlenen tedbirin orantılılığına sahip olabilmesi gerektiği ilkesinin, özel bir kişi veya kuruluş tarafından mülkiyetin arandığı davalarda otomatik olarak uygulanmadığını açıkça kabul etmiştir[19]. Aksine, özel kişi veya teşebbüsün çıkarları ile meskende oturan kişinin çıkarları arasındaki denge, ilgili bireylerin Sözleşmedeki haklarını koruma amacı taşıyan yasalarla sağlanabilir. Bu nedenle AİHM tarafından İngiltere’deki tahliyeye dayanan başvuru kabul edilemez ilan edilerek, özel sektör binalarını kullananlar için orantılılık kontrolüne gerek olmadığına karar vermiştir.

“Orantılılık” değerlendirmesi ESKHK tarafından özel şahıslar ve banka ile diğer kuruluşlar ayrımı yapılarak ele alınır ve konut hakkı özelinde devlet yükümlülüklerine ilişkin daha geniş bir yaklaşım benimsenir. Buna göre tahliyeler evsizliğe yol açmamalıdır ve devlet, tahliyeden etkilenen kişilere alternatif barınma sağlamak için gerekli tüm tedbirleri almalıdır[20]. Orantılılık değerlendirmesi neticesinde ESKHK bu genel şartı uygulamaktadır.  Örneğin, kiraladığı konutun kiraya veren kişiye ait olmadığı ve bir bankaya ait olduğu fark edilen borçlu aileye yönelik gerçekleşen tahliye işlemini konu edinen Lopez Alban/İspanya[21] davasında ESKHK, orantılılık değerlendirmesinde devletin, ailenin konut hakkını ihlal ettiğini, çünkü bu çocukların tahliyesinin onlara yeterli alternatif barınma garantisi verilmeden ve bir barınma yeri olmaksızın gerçekleştirildiğini tespit etmiştir. Komite’ye göre, orantılılık ilkesi, tahliye edilen kişilerin Sözleşme’de yer alan diğer hakların ihlal edilmesi veya yoksul duruma düşürülmesinden kaçınmak için tahliye emrinin askıya alınmasını veya ertelenmesini gerekli kılabilir. Yine, El Ayoubi ve El Azouan Azouz/İspanya başvurusunda, gelirleri olmadığı için 2016 yılında bir bankanın sahibi olduğu ve yedi yılı aşkın süredir oturulmayan bir apartman dairesine yerleşen aileye karşı, mülkün sahibi olan banka, yasadışı işgal nedeniyle tahliye takibi başlatmış ve mahkeme tarafından mülkün boşaltılmasına karar verilmiştir. İlgili olayda Komite, uygun alternatif barınma olanaklarının mevcudiyeti ve konut sakinlerinin ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerin özel durumları dikkate alınarak bir orantılılık analizi yapılması gerektiğinin altını çizmiştir. Bunun zorunlu olarak şahıslara ait mülkler ile bankalara ve diğer kuruluşlara ait mülkler arasında bir ayrım gerektirdiğini de belirtmiştir.

Komite’ye göre, kişilerin yasa dışı işgal edilen dairede kalmasına izin verilmesinin, mal sahibinin mülkiyet hakkının ihlali anlamına geleceğini kaydetmiştir. Mülkün boşaltılması kararının bir icra hukuku kararı olduğunu da göz önünde bulunduran Komite, tahliye için meşru ve haklı neden olduğunu tespit etmiştir. Ancak Komite, ilk derece mahkemesinin tahliyenin olumlu yanlarını, tahliye edilen kişilerin haklarına yönelik olası sonuçlarıyla karşılaştırmadığını ve bu nedenle herhangi bir orantılılık analizi yapmadığını tespit etmiştir. Ayrıca Komite, kişilerin başka bir yargı organına tahliyenin orantılılık değerlendirmesini yapma fırsatı verecek şekilde tahliye kararlarına itiraz etme fırsatının bulunmadığının altını çizmiştir. Tahliyeyle ilgili bir orantılılık değerlendirmesinin bulunmaması nedeniyle Komite, Sözleşme’nin 2(1) maddesiyle bağlantılı olarak, Sözleşme’nin 11. maddesi kapsamında yeterli konut hakkının ihlal edildiği sonucuna varmıştır.

Dolayısıyla tahliyeden etkilenen kiracıların kendi geçimlerini sağlayamayacak durumda olmaları halinde, devlet tarafından mevcut kaynakları ölçüsünde, tüm uygun önlemler alınarak yeterli standartlarda alternatif konutun sağlanması gerekir. Örneğin işsizlik maaşıyla geçinen iki çocuklu bir ailenin kirayı ödeyememesinden kaynaklı özel kiralık mülkten mahkeme kararıyla tahliye edilmesini ve sonrasında evsiz kalmasını konut hakkının ihlali olarak değerlendirmiştir[22]. Komite’ye göre, sözleşme ile uyumlu bir tahliye, kanunla düzenlenmeli, başvurulacak son yöntem olmalı, etkilenen kişiler etkili bir yargı yoluna erişim sağlayabilmeli, taraflar arasında görüşmeler için fırsat yaratılmalı, evsizliğe yol açmamalı ve devlet, etkilenen kişilere alternatif barınma sağlamak için gerekli tüm önlemleri almalıdır[23]. Buradan hareketle Komite, devlete mahkeme kararları ile sosyal hizmetler arasındaki koordinasyon eksikliğini gidermek için tedbirler almak; alternatif barınma olanağına sahip olmayan kişilere yönelik tahliyelerin, yalnızca ilgili kişilerle gerçek bir istişarenin ardından ve Devlet, mevcut kaynakların azami ölçüde, özellikle ailelerin, yaşlıların, çocukların ve/veya savunmasız durumdaki diğer kişilerin söz konusu olduğu durumlarda, tahliye edilen kişilerin alternatif konutlara sahip olmasını sağlamak şeklinde genel tavsiyelerde bulunmuştur.

            Devlet tarafından sağlanacak alternatif konutun belirli standartlara da sahip olması gerekir. Özellikle kişilerin çocukların ebeveynlerinden ayrıldığı, farklı odalarda cinsiyete göre yerleşilen paylaşımlı bir barınakta yaşamaya zorlanmaları Sözleşme’nin konut hakkı bağlamında aradığı “yeterli” kriterini karşılamadığını belirtmiştir. Ailelerin geçici olarak yerleştirileceği bu yerler tahliye edilen kişilerin, insan onuruna yaraşır şekilde yaşamalarına imkân vermelidir[24].  

Hukuka aykırı bir şekilde tahliye edilen kiracının etkili hak arama yollarına ve zararlarını giderme imkânına sahip olması gerekir. Özellikle tahliye esnasında ve sonrasında mal zararı söz konusu olmuş ise bu zararın giderim yolları öngörülmelidir. Kiracılar, bu malları için maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabilmelidir. Türk hukukunda, taşınmaz tahliyesi ve teslimine ilişkin İİK m. 26 gereğince, kiracının tahliyesine karar verildiğinde eşyalar borçluya; borçlu mahal yerinde bulunmuyorsa yediemin deposuna kaldırılmaktadır. Burada yediemin deposuna kaldırılan mallarınsa zarar göreceği açıktır.

Tahliyenin gerçekleşeceği zamana ilişkin kiracılara yönelik usuli korumanın sağlanması gerekir. Örneğin, tahliyeler kötü hava koşullarında ve gece gerçekleşmemelidir. Bu durum insan hakları hukukunda “gece ve kış aylarında tahliye yasağı” olarak anılmaktadır.  Örneğin Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, önüne gelen başvurularda, tahliyelerin gece ve kış aylarında yasaklanması gerektiğine ilişkin kararlar vermiştir[25]. Tahliyenin gerçekleşeceği zamana ilişkin mevzuatımızdaysa bir düzenleme yoktur. Örneğin, tahliyelerin soğuk ve kötü hava koşullarında, gece yapılmasını yasaklayıcı bir düzenleme yoktur[26].

            2. Konutun Niteliği

Konut hakkı yalnızca barınma hakkıyla sınırlı olmayan, bunun çok daha ötesinde kişilerin güvenlikli, huzurlu ve onurlarına yaraşır şekilde yaşayabileceği bir yere sahip olma hakkı demektir. Dolayısıyla konut hakkının esasını “konutun elverişliliği” oluşturur. Bu kavram, bir yerin konut olarak sayılabilmesi için hangi koşulların yerine getirilmesi gerektiğini ifade eder. Bu nedenle, konut hakkı, insan hakları hukukunda yaşamaya elverişli konut hakkı olarak anılır. AHİM bu durumu, ikametten huzurlu biçimde yararlanma hakkı olarak niteler. Bu bağlamda, kişilerin hayatlarını sürdürecekleri konutun doğal kaynaklara, temiz suya, ısınma, aydınlatma gibi elektrik enerji sistemine, sağlık ve temizlik hizmetlerine, çöp atma tesisatı vb. gibi gerekli hizmetlere erişebilme imkânına sahip olması gerekir. Yine konutun, içinde yaşayan kişileri soğuk, rutubet, ısı, yağmur vb. gibi çevresel etkenlerden koruması gerekir[27].

Türk hukuk sisteminde bu husus konutların niteliği noktasında önem arz eder. Özellikle bodrum katta ve yol kotunun altında yer alan, konutun kapı ve penceresine yakın mesafede istinat duvarı, rögar kapaklarına yakınlığı, zemin altından kanalizasyon sisteminin geçmesi, önceden depo olarak kullanılan dairelerin sonradan konuta çevrilmesi, tuvalet ve banyoda havalandırma pencerelerinin bulunmaması, taşınmazın iskân ruhsatının bulunmaması, mahallinde ölçülen çevresel gürültü ve partikül değerlerinin sınırın üzerinde çıkması gibi elverişsiz durumlar yaşamaya elverişli bir konut imkanı sağlamaz. Bu konuyu içeren bir başvuru AYM önüne gelmiştir[28]. Mahkeme, hak ihlalini tespit etmemiştir ancak konut hakkı ve konuta saygı hakkı bağlamında yerinde bir karar değildir. Konuta saygı hakkı, konut hakkının bir unsurudur ve bu hakka yönelik bir ihlal konut hakkını da ihlal eder. Önüne gelen başvuruyu, konuta saygı hakkı kapsamında ele alan yüksek mahkeme, bu hakkın sadece fiziksel alanın korunması olarak değerlendirilmeyeceğini, aynı zamanda ikametten huzurlu biçimde yararlanma hakkını da içerdiğini tespit etmiştir. Mahkemeye göre, bu hakka yönelen gürültü, koku, emisyonlar gibi somut veya fiziksel olmayan ve söz konusu kullanım biçimini etkileyen müdahalelerde konuta saygı hakkı bağlamında değerlendirilmektedir[29].

AYM’e göre, Anayasa’nın 17. maddesi devlete, kamu görevlilerine lojman sağlama gibi bir güvence içermemektedir. Bu nedenle kamu görevlisine lojman tahsis edilmemesinin ya da tahsis edilen lojmanın belli nitelikleri taşımamasının kişinin maddi ve manevi varlığı üzerinde bir etkiye yol açtığından söz edilemez. Diğer taraftan devletin başvurucuları lojmanda oturmaya zorlama şeklinde bir müdahalesinin olmadığı, ayrıca tahsis işleminden sonraki süreçte konutun kullanım, çevre ve sağlık şartlarının kötüleşmesine yol açan kamusal makamlara ait bir eylem veya işlemden de başvurucular tarafından söz edilmediği dikkate alındığında somut olayda kamu makamlarının Anayasa’nın 17. maddesi kapsamındaki güvenceleri harekete geçirecek asgari ağırlıkta bir müdahalede bulunduklarından söz edilemeyeceği sonucuna varılmıştır. Diğer bir deyişle, ilgili olay özelinde, kamu makamlarının “asgari ağırlıkta” bir eylemde bulunmadığı tespit edilmiştir[30]. Oysa konut inşa edilecek alanın İmar Yönetmeliği’ne uygunluğu ve konutun elverişliliği idarenin sorumluluğundadır. Dolayısıyla bu konudaki denetimsizlik, kamu görevlilerinin uygun koşulları sağlamayan bir yere yapım izni vermeleri şeklindeki ihmal konut hakkını ihlal eder.

Bu durum birde ev sahiplerini ilgilendirmektedir. Sağlıksız ve yaşamaya elverişsiz konut koşullarına ilişkin ev sahiplerine karşı yapılan şikâyetlerin sonuçsuz kalmaması gerekir. TBK m. 361 gereğince, kiraya verenin esaslı onarımları yapması gerekir. Zorunlu ve faydalı masraflar kiracı tarafından yapılmışsa bunları kiraya verenden talep edebilmelidir.

3. Konutun Bedelinin Ödenebilirliği

Konut hakkının en önemli unsurlarından birisi, yaşanılan konutun bedelinin ödenebilir olmasıdır. Bu bağlamda, konut için ödenen tutar, diğer temel ihtiyaçların karşılanmasını tehlikeye düşürecek oranda olmaması gerekir. Bu konuda devletler, barınma ihtiyacı için ödenecek tutarın gelir düzeyiyle orantılı olmasını sağlamalıdır[31].

Konut hakkının bir gereği olarak, kiracılar fahiş kira oranlarına ve kira artışlarına karşı korunmalıdır[32]. Ülkemizde kira artış oranı, TBK m. 344’e göre, Tüfe’deki oniki aylık ortalamalara göre belirlenmektedir. Ancak enflasyon oranının çok yüksek olduğu ülkemizde kiracıların korunması gerekir. Bu bakımdan 11 Haziran 2022 ila 1 Temmuz 2023 arasında konuta kiralarına ilişkin kira artış oranı yüzde 25’i geçemeyeceğine ilişkin düzenleme, kiracıların konut hakkı bağlamında olumlu bir düzenlemedir. Ancak birtakım olumsuzlukları da beraber getirmektedir. Öncelikle bir yıl gibi sınırlı bir süre için öngörülmüştür. Bu süre sonrasında enflasyon oranının yüksek olması halinde kiracıları koruyacak başka bir yol bulunmamaktadır. İkincisi, bu tarih öncesinde sözleşmesini yenileyen kiracılar bakımından eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.

Kira artış oranlarına getirilecek sınırlamanın kiraya verenin mülkiyet hakkına müdahale bakımından orantılı olması da önemlidir. Nitekim 2000 yılında 6570 sayılı Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun’a eklenen geçici madde ile kira artış oranları 2000 yılında yıllık yüzde 25, 2001 yılında ise yıllık yüzde 10 oranıyla sınırlandırılmıştı. AYM, yüzde 25’lik oranı, sosyal hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak enflasyon karşısında kiracıları korumak amacıyla, kiracı ve kiralayanın farklı konumda olmalarından dolayı eşitlik ilkesinin zedelenmeyeceğinide belirterek iptal etmemiştir[33]. Ancak 2001 yılı için öngörülen yüzde 10luk artış oranının fiyatların artış oranının çok altında kalması dolayısıyla kiraya verenin mülkiyet hakkı bakımından ölçüsüz bir sınırlama olduğunu kabul etmiş ve düzenlemeyi iptal etmiştir[34].

Konut hakkı bakımından bir yerde bir kiracının beş yıl ve daha fazla süreyle bir yerde oturması halinde, TBK m.344/3 gereğince Tüfe’ye bağlı kalmadan hâkimin hakkaniyete bağlı kalarak belirleyeceği bir oranla kiranın artırılacağı şeklindeki düzenleme, kiracının fahiş miktarda oranın artırılmasının engelleyen ve kiracıyı koruyan bir düzenlemedir [35]. 

Kira bedelinin ödenme şekli de konut hakkı bakımından önemlidir. Özellikle kira gelirinin vergi yönüyle denetlenmesi amacıyla Maliye Bakanlığı tarafından 01.01.2008 tarihinde kabul edilen tebliğ gereğince, kira ödemeleri artık PTT ya da bankalar üzerinden yapılmaktadır. Her ne kadar kiraya veren kimseleri denetlemek amacıyla böyle bir ödeme şekli kabul edilmiş olsa da kiracılara yönelik hak ihlallerini doğuracak boyutu da bulunmaktadır. Örneğin, banka havale yoluyla gönderimlerde, havale ücretleri çıkmaktadır. Bu ücrete kimin katlanacağı açık değildir. Bu ücret, kira bedelinden kesilebilmekte ve kira borcu eksik ödenmektedir. Bu durumda ise kiracının, borcu eksik ifasından dolayı temerrüde düşmesi söz konusu olmaktadır. Burada, devlet tarafından kolaylaştırıcı önlemler alınmalıdır. Örneğin, kira bedeli şeklinde bir ibarenin ödemeye girmesi zorunlu olduğundan, bu ödemeler için havale ücretleri alınmayabilir. Devlet tarafından bu politika benimsenebilir. Böylece ortaya çıkacak uyuşmazlıklarda ortadan kalkacaktır.

Yine banka hesabı üzerinden kira borcunun ödenmesi özelinde, kiraya veren kişilerin banka hesaplarının aktif olması sağlanmalıdır. Nitekim kira borcu, bir para borcudur. TBK m. 89 gereğince para borçları, götürülecek bir borçtur. Bedel, kiraya verene vardığı anda ancak ödeme yapılmış sayılır. Havalenin geç ulaşmasından ya da hiç ulaşmamasından kiracı sorumludur. Ancak kiracının kira borcunu iyiniyetli bir şekilde ödeme iradesini ortaya koyduğunda, kendisinden kaynaklanmayan –kiraya verenin hesabını kapatması gibi- sebeplerin mahkemeler tarafından dikkate alınması gerekir. Bu konuda Yargıtay tarafından da, kira bedelinin yatırıldığı banka hesabının kapatılması halinde yeni ödeme yerinin kiracıya bildirmesi gereğinin kiraya verenin sorumluluğunda olduğu ve ayrıca kapatılan hesap nedeniyle borcunu ödemede temerrüde düşen kiracının bu nedenle tahliye edilemeyeceği belirtilerek, kiracının konut hakkı korunmuştur[36].


[1] Terminolojik açıdan meseleye bakıldığında, konut hakkı (right to housing)  yerine, “barınma hakkı” (right to shelter), “konuta erişim hakkı” (right to access to housing), “yeterli standartta konut hakkı” (right to adequate housing) gibi pek çok kavram kullanıldığı görülmektedir. Hukuki açıdan kavramlara bakıldığındaysa, hepsinin aynı anlama gelir nitelikte olmadığı anlaşılır. Bu kavramlar arasında en geniş nitelikli ve hakkı yerinde tespit eden kavram, yeterli standartta konut hakkıdır. ESKHS ve sözleşme organı ESKHK, Sözleşmesi içerisinde yer aldığı şekliyle “yeterli standartta konut hakkı” kavramını kullanmaktadır. Komite, 1991 tarihli “Yeterli Standartta Konut Hakkı” başlıklı Genel Yorum’unda yeterli standartta konut hakkının barınmadan çok daha geniş anlama geldiğini ortaya koymuştur. Komite’ye göre, yeterli standartta konut hakkı kişiye sadece barınabileceği bir yer sağlanması gibi sınırlandırıcı bir şekilde yorumlanmamalıdır. Burada kast edilenin, kişilerin sadece barınabileceği maddi anlamda bir konuta sahip olması değil; aynı zamanda belirli özelliklere sahip bir konut içerisinde, barış içinde ve onurlu bir şekilde yaşanabilmesi olduğunu belirtmiştir. Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı’nın 31. Maddesi de konut hakkı (right to housing) başlığıyla düzenlenmiş ve 1. bendinde, “yeterli standartta konuta erişim” kavramı kullanılmıştır. ASŞK’de hakka ilişkin belirli standartlara haiz konutun varlığını aramıştır. Bu örnekler göstermektedir ki, konut hakkı, yeterli standartlara sahip bir konutu gerekli kılar ve barınmadan çok daha geniş anlamlara gelir.

[2] Diğer bölgesel düzenlemeler olan Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi ve Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı’nda da benzer şekilde konut hakkına yer verilmemiştir.

[3] ESKHK’in bireysel başvurunun yürürlüğe girdiği andan itibaren vermiş olduğu kararlara baktığımızda, çoğunluğunun konut hakkı özelinde olduğu görülür. Örneğin 73 karardan 56’sı bu hak özelinde İspanya’ya karşı açılmıştır. Bu başvuruların yüzde 75’inden fazlasıysa kabul edilemezlikle sonuçlanmıştır. Bunun nedeni, ihlal eylemlerinin Komite’nin inceleme yetkisinden önce gerçekleştiği için zaman bakımından bu organın yetkili olmamasından kaynaklıdır. Konut hakkı başvurularının İspanya nezdinde çoğunlukta olmasının ise iki nedeni vardır. Birincisi, ülkedeki 2008 yılındaki ekonomik kriz nedeniyle pek çok insan konut kriziyle karşılaşmıştır. İkincisi ise 2018 yılında İspanya Yüksek Mahkemesi tarafından BM’nin insan hakları organları kararlarının yasal olarak bağlayıcılığı kabul edilmiştir. https://www.gi-escr.org/cescr-jurisprudence, 20.02.2023. Türkiye ise bireysel başvuru yolunu kabul eden Protokol’ü 2023 yılı itibariyle henüz onaylamamıştır.

[4] ASHK, European Roma Rights Center v. İtalya, Başvuru. No. 27/2004, para.18.

[5] AYM, E. 2001/33, K.2002/56, K.T. 19.06.2002.

[6] AYM, E. 2012/87, K. 2014/41, K.T. 27.02.2014.

[7] ESKHK, Genel Yorum No.4, Yeterli Standartta Konut Hakkı, para.8 (a).

[8] Kiralamak istediği konutun bekâr ve öğrenci olduğu için emlakçı tarafından kiraya verilmemesinin medeni hal bakımından ayrımcılık yasağını ihlal ettiğini; emlakçı ve kiraya veren hakkında para cezası verildiğine ilişkin karar hakkında bkz. TİHEK, Başvuru Numarası: 2012/935, Karar Numarası: 2022/142, Toplantı Tarihi: 1.3.2022.

[9] ESKHK, Genel Yorum No.7, Yeterli Standartta Konut Hakkı: Zorla Tahliyeler, para. 3.

[10] ESKHK, Mohamed Ben Djazia ve Naouel Bellili/İspanya, 20.06.2017, E/C.12/61/D/5/2015.

[11] Avrupa Birliği Parlamentosu, herkes için insana yaraşır  ve uygun fiyatlı konutlara erişime ilişkin 21 Ocak 2021 tarihli Kararda, bir tahliyenin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olması için bir dizi kriterin sağlanması gerektiğini belirtir: 29. (...) etkilenenlerle anlamlı bir şekilde ilgilenmek, uygulanabilir tüm alternatifleri araştırmak, etkilenen hanelerin mutabakatı ile kimsenin evsiz kalmaması için uygun konutlara yeniden yerleştirme ve usul adaletini sağlamak için adalete erişim dâhil ve tüm insan haklarına uygunluk; Komisyona ve Üye Devletlere, bu kriterlerin karşılanmadığı durumlarda, tahliyelerin konut hakkının ihlali teşkil etmesini sağlamaları için çağrıda bulunur. Bu nedenle, suiistimallerle mücadele etmek, kiracıları yasa dışı tahliyelerden korumak ve onların bütünlüklerini ve onurlarını korumak için evden tahliyelere ilişkin uluslararası standartlara uyum hayati önem taşımaktadır. Ayrıca Kararda, mahkemeye başvurma, orantılılık ilkesi, kış aylarında tahliyelere karşı koruma ve alternatif barınma veya barınma sağlanması gibi birçok temel ilke öne çıkmaktadır. European Parliament resolution of 21 January 2021 on access to decent and affordable housing for all (2019/2187(INI)), https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0020_EN.html, 22.02.2023.

[12] ESKHK, Genel Yorum No.7, Yeterli Standartta Konut Hakkı: Zorla Tahliyeler, para. 11.

[13] Y6HD E. 2010/1162, K. 2010/5005 sayılı ve 27.04.2010 tarihli kararı, “tahliye taahhüdü nedeniyle açılacak davalarda tahliye kararı verilebilmesi için tahliye taahhüdünün kiracı tarafından kiralananda oturulurken serbest irade ile verilmesi gerekir.”

“4.10.1944 tarih ve 20/28 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre, ilk kira akdi ilişkisi kurulmadan veya kurulurken alınan tahliye taahhütlerinin serbest iradeye dayanmaması nedeniyle geçersizliği kabul edilmiştir.” Y6HD, 8.2.1991, 1187/1624.

[14] Y12HD, Esas No. 2014/8153, Karar No. 2014/11453, “Kira sözleşmesinde belirli bir edimin (giderin) kiracıya ait olduğunun belirtilmiş olması o edimin (borcun) kira borcundan sayılmasını gerektirmez. Kiracı, kira sözleşmesinde yakıt gideri, bekçi parası, kapıcı parası, temizlik parası, su parası, elektrik parası, çöp parası, yönetim gideri, telefon ücreti vs. gibi yan giderleri ödemeyi üstlenmiş olsa dahi, söz konusu edimler asıl kira borcu olmayıp asıl kira borcunun eklentisi niteliğinde olduğundan anılan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi tahliyeye neden olmaz.” şeklindedir. Aynı doğrultuda: 12. HD. 21.4.2004 T. 5193/9981; 7.3.2003 T. 1706/4551; 20.2.2003 T. 112/2869. Yargıtay önceleri, “sözleşmede kararlaştırılan bu paraların kira borcuna dâhil olacağını ve bunları ödememenin tahliye nedeni olacağını (HGK. 13.2.1957 T. 95/22; TD. 30.3.1950 T. 1562/1449. 1983/2)” belirtmişken daha sonra bu yaklaşım değişmiştir.

[15] Y3HD’nin 21.02.2019 tarihli 2017/4632 E. ve 2019/1687 K. sayılı kararı, “Somut olayda; davacının 01.05.2011 başlangıç tarihli ve bir yıl süreli kira sözleşmesi ile kiracı iken davalılar tarafından 17.10.2014 tarihli ihtarname ile kızları K1' in konut ihtiyacı nedeniyle taşınmazın tahliyesinin talep edildiği, bu ihtarname sonucunda davacının kiralananı tahliye ettiği ve taşınmazın 01.03.2015 başlangıç tarihli sözleşme ile 3. kişiye kiralandığı hususlarında uyuşmazlık bulunmamaktadır. Davalılar gereksinim, yeniden inşaa ve imar amacıyla bir tahliye davası açmamıştır. Davacı kiracı taşınmazı bir yargı kararı veya icra marifetiyle tahliye etmemiştir. Bu durumda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 355. maddesi uyarınca tazminat koşulları oluşmamıştır. Bu durumda mahkemece davanın bu gerekçe ile reddine karar verilmesi gerekirken, yazılı gerekçe ile davanın reddine karar verilmesinin doğru olmadığı anlaşılmıştır...” şeklinde ifade edilmektedir.

[16] ESKHK, IDG/İspanya Başvurusu, 17.06.2015, E/C.12/55/T/2/2014.

[17] Orantılılık ilkesi konuta saygı hakkı bağlamında AİHM’in Winterstein ve Diğerleri – Fransa kararında ele alınmıştır. Karara göre orantılılık ilkesi, kullanım süresinin yasal olup olmadığına bakılmaksızın, tahliyenin makul olup olmadığına, özellikle de evsizliğe yol açıp açmadığına karar vermek için, tahliyenin sonuçlarına özel dikkat gösterilmesini gerektirir. Tahliyenin gerekçelendirilebilmesi için üç kriterin geçerli olması gerekir: yasallık, meşruiyet ve demokratik bir toplumda gereklilik. Winterstein and Others v. France (application no 27013/ 07) delivered by the ECHR on 17 October 2013.

AHİM’in Sözleşme’nin ihlal edildiğini kabul ettiği başlıca davalar, Romanların zorla tahliye edilmesiyle ilgilidir: Connors (2004), Yordanova (2012), Winterstein (2013) ve Bagdonavicius (2016). Orantılılık ilkesi, kamu arazilerinde ikamet edenler için uygulanmıştır.  

Winterstein/Fransa davasında, başvuranlar, uzun süredir üzerinde yaşadıkları araziden tahliye edilmeleri nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesinin ihlal edildiğini iddia etmişlerdir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvuranların araziyi boşaltmaları ve tüm binaları kaldırmaları şartının, özel hayata ve aile hayatına ve konuta saygı hakkına bir müdahale oluşturduğuna karar vermiştir. Mahkeme, bu müdahalenin yasal olmasına ve çevreyi koruma yoluyla başkalarının haklarını savunma meşru amacını gütmesine rağmen, yukarıdaki 8. madde anlamında ‘demokratik bir toplumda gerekli’ olarak değerlendirilemeyeceğine karar vermiştir. İzinsiz bir kampta yaşayan Romanların tahliyesine ilişkin Hirtu ve Diğerleri / Fransa davasında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ayrıcalıklardan yoksun bir sosyal grup olarak Romanların ihtiyaçlarının orantılılık değerlendirmesinde dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir.

[18] AİHM, F.J. M/Birleşik Krallık, Başvuru No. 76202/16, 06.11.2018.

[19] AİHM, Vrzić / Hırvatistan Başvuru No. 43777/13, 12.07.2016.

[20] Avrupa Birliği Parlamentosu, herkes için insana yaraşır  ve uygun fiyatlı konutlara erişime ilişkin 21 Ocak 2021 tarihli Kararda, bir tahliyenin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olması için bir dizi kriterin sağlanması gerektiğini belirtir: 29. (...) etkilenenlerle anlamlı bir şekilde ilgilenmek, uygulanabilir tüm alternatifleri araştırmak, etkilenen hanelerin mutabakatı ile kimsenin evsiz kalmaması için uygun konutlara yeniden yerleştirme ve usul adaletini sağlamak için adalete erişim dâhil ve tüm insan haklarına uygunluk; Komisyona ve Üye Devletlere, bu kriterlerin karşılanmadığı durumlarda, tahliyelerin konut hakkının ihlali teşkil etmesini sağlamaları için çağrıda bulunur. Bu nedenle, suiistimallerle mücadele etmek, kiracıları yasa dışı tahliyelerden korumak ve onların bütünlüklerini ve onurlarını korumak için evden tahliyelere ilişkin uluslararası standartlara uyum hayati önem taşımaktadır. Ayrıca Kararda, mahkemeye başvurma, orantılılık ilkesi, kış aylarında tahliyelere karşı koruma ve alternatif barınma veya barınma sağlanması gibi birçok temel ilke öne çıkmaktadır. European Parliament resolution of 21 January 2021 on access to decent and affordable housing for all (2019/2187(INI)), https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0020_EN.html, 22.02.2023.

[21] AİHM, López Albán/İspanya, Karar No. 37/ 2018, 11.10.2019.

[22] ESKHK, Mohamed Ben Djazia ve Naouel Belllili/İspanya, 20.06.2017, E/C.12/61/D/5/2015. Benzer bir diğer dava ESKHK, Rosario Gómez Limón Pardo – İspanya, 5. 3. 2020, E/C.12/67/D/5/2/2018.

[23] Komite, devletin kurumsal başarısızlıkları ve evsizliğin yapısal nedenlerini ele almak için tutarlı ve koordineli bir şekilde harekete geçmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca, devlet alternatif konut sağlamadan bir tahliyenin gerçekleştiği durumlarda, tahliye edilenlerin alternatif konutlara erişimini sağlamak için mümkün olan azami ölçüde tüm makul önlemleri aldığını ve davanın özel koşullarını dikkate aldığını göstermelidir.

Devlet, kişilere yardım etmek için elinden gelen her şeyi yaptığını ve bu kişilerin durumunun büyük ölçüde kişilerin tutum ve davranışının ve ayrıca Devletin sınırlı kaynaklarının bir sonucu olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Devlet, talebin arzı aşmaya devam etmesine rağmen, mevcut kaynaklarını azami ölçüde nasıl kullandığını göstermemiş veya Devletin toplu konut stokunun önemli bir bölümünü neden yatırım şirketlerine sattığını açıklamamıştır. Devlet sosyal hizmetlerinin erkekler, kadınlar ve çocuklar için ayrı tesisler olan evsizler sığınma evlerinde geçici barınma olanağı sunduğunu kaydetmiştir. Komite, ESKHS’in 10 (1) maddesini (ailenin korunması) işaret ederek, aile biriminin parçalanmasını içereceği düşünüldüğünde, kişilerin bu teklifi kabul etmemelerinin makul olduğuna karar vermiştir. Komite bir kez daha Devletin, ailenin bölünmesi gerekmeyecek sosyal konut seçeneklerinin neden mevcut olmadığını açıklamadığını vurgulamıştır.

[24] ESKHK, El Goumari ve Tidli/İspanya, 18.2.2021, E/C.12/69/D/8/5/2018. Devlet tarafından sunulan geçici alternatif yerin yeterli olmadığı tespit edilmiştir. Sekiz kişilik bir aile için tek bir yatak odasının olması, sağlıksız olmasını göz önünde bulundurmuştur.

[25] ASŞK, Avrupa Roman Hakları Merkezi (ERRC)/Yunanistan, Başvuru No. 15/2003, 8.12.2004, Oturum. 51; ASŞK, ERRC v. Bulgaristan, No. 31/2005, 18 Ekim 2006; ASŞK, European Roma Rights Centre (ERRC)/Yunanistan, No. 15/2003, 8.12.2004, Oturum 24.

[26] Karşılaştırmalı hukuka baktığımızda, Avusturya, Belçika’nın Brüksel ve Wallonia bölgelerinde, Bulgaristan, Fransa, Macaristan, Polonya ve Romanya’da tahliyelerin kış ayında yapılamayacağına dair yasaklar mevcuttur. Kenna P., Benjaminsen L., Busch-Geertsema V. & Nasarre-Aznar S. (2018), ‘Pilot Project – Promoting Protection of the Right to Housing – Homelessness Prevention in the Context of Evictions, European Commission’, Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion, Luxembourg. Fransa’da kiralarını ödemeyen kiracılara karşı tahliye davaları, önemli kira borçları olsa bile kışın askıya alınır. Kış yasağı, 1 Kasım’dan 31 Mart’a kadar sürer. https://www.housingrightswatch.org/content/respecting-international-standards-home-evictions, 21.02.2023. Alman Medeni Usul Kanunu’na göre, mahkemeler, kiracı için “ahlaka aykırı bir durum” ortaya çıkması halinde tahliye kararının uygulanmasını yasaklayabilir veya geçici olarak askıya alabilir. Örneğin, ciddi fiziksel veya zihinsel hastalık durumlarında veya yaşlılık veya yaklaşan doğum nedeniyle sağlık koşullarının kısıtlanması halleri gibi kiracının yaşamının veya sağlığının tehlikeye girebileceği hallerde tahliye durdurulabilir.(Article 765a of Germany’s ZPO). Kenna ve diğerleri, a.g.e.

[27] Söz konusu standartlara sahip olmayan konutların, yüksek ölüm ve hastalığa sebebiyet vereceği açıktır. Bu bakımdan bireylerin sağlık hakkının korunması için konutun oturmaya elverişli olması gerekir. ESKHK, Genel Yorum No.4, Yeterli Standartta Konut Hakkı, para. 8.

[28] AYM, Sema Temiz ve Özer Temiz Başvurusu, Başvuru Numarası: 2016/11096, Karar Tarihi: 10.12.2019. Başvurucu Sema Temiz diğer başvurucunun eşi olup Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu (Kurum) İstanbul Bölge Müdürlüğü (Bölge Müdürlüğü) emrinde yurt müdür yardımcısı olarak görev yapmaktadır. Bu görevi nedeniyle 1994 yılında başvurucuya Atatürk Öğrenci Yurdu Yerleşkesi içinde bulunan lojmanlardan görev tahsisli konut tahsis edilmiş, başvurucu uzun süre bu konutta ikamet etmekte iken, yeni görev yeri esas alınarak Edirnekapı Öğrenci Yurdu'nda bulunan 4 numaralı konut kendisine tahsis edilmiştir. Başvurucu Sema Temiz 28/1/2013 tarihinde İstanbul 8. Asliye Hukuk Mahkemesine yaptığı başvuru ile konutun konumu ve olumsuz özelliklerinden dolayı kullanım durumu ve sağlık koşulları yönünden oturmaya elverişli olmadığının tespit edilmesi talebinde bulunmuştur. Mahkemece 1/2/2013 tarihinde mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmış; bilirkişi heyetince düzenlenen raporda konutun bodrum katta ve yol kotunun dört metre altında yer aldığı, konutun kapı ve penceresine iki buçuk metre mesafede istinat duvarı, bir metre mesafede ise kırık rögar kapağının bulunduğu, zeminin altından kanalizasyon sisteminin geçtiği, önceden depo olarak kullanılan dairenin konuta uygun olmayan iki penceresinin bulunduğu, tuvalet ve banyoda havalandırma penceresinin bulunmadığı, bunun yerine mutfaktan geçirilen PVC boruyla açık havaya bağlantı sağlandığı, taşınmazın iskân ruhsatının bulunmadığı, mahallinde ölçülen çevresel gürültü ve partikül değerlerinin sınırın üzerinde çıktığı, sonuç itibarıyla konutun gürültü ve partikül madde değerleri açısından yapılan inceleme ve analizler sonucunda konut olarak kullanılmasının ilgili yönetmeliklere göre uygun olmadığı tespitine yer verilmiştir.

[29] Bu hususta AHİM’in Marzari/İtalya başvurusuna değinilebilir. Metapolik miyopati denilen ciddi ve nadir bir hastalığa sahip olan başvurucu, kendi hastalığına uygun olarak tasarladığı konutundan kamulaştırma nedeniyle tahliye edilmek istenmiştir. Kişi kendi hastalığına uygun bir konut tahsisi konusunda belediyenin yasal zorunluluğu olmasına rağmen, tahsis edilen diğer daire hastalığına uygun değildir. Daha sonraları başka bir kurum başvurucuya hastalığına uygun bir konut tahsis edeceğini bildirmiş ancak başvurucu açlık grevine ve eylemlerine devam ederek, bu teklifi kabul etmemiştir. Burada AİHM, 8.maddenin bireylerin konut sorunlarının yetkili makamlar tarafından çözülmesi yönünde bir hakkı güvence altına almadığını; ancak ciddi derecede hastalığı bulunan bireylere uygun bir konut sağlanması için yardım edilmemesinin 8.madde bakımından ihlal doğurabileceğini belirtmiştir. Burada belirtmek gerekir ki, Komite’nin Genel Yorumu içerisinde 7 unsur halinde saydığı konut hakkının bileşimlerinden birisi de erişilebilirliktir. Bu bağlamda, devletler hasta, yaşlı, çocuk, engelli gibi dezavantajlı kişilere hem konut edinmede öncelik tanımak hem de bu kişilerin özel konut ihtiyaçlarını dikkate almak zorundadır.

[30]AYM, Sema Temiz ve Özer Temiz Başvurusu, Başvuru Numarası: 2016/11096, Karar Tarihi: 10.12.2019, para.33.

[31] ESKHK, Genel Yorum No.4, Yeterli Standartta Konut Hakkı, para. 8(c).

[32] ESKHK, Genel Yorum No.4, Yeterli Standartta Konut Hakkı, para. 8(c).

[33] AYM, Esas No. 2001/303, Karar No. 2001/333, K.T. 19.07.2001.

[34] AYM, Esas No. 2000/26, Karar No. 2000/48, K.T. 16.11.2000. 

[35] Y3HD, K. 2019/79. “Kira bedeli tespit edilirken, öncelikle tarafların tüm delilleri varsa emsal kira sözleşmeleri aslı veya onaylı örnekleri dosyaya alınmalı, yoksa resen emsal araştırması yapılmalı, bilirkişi marifetiyle kiralanan taşınmaz ve taraf emsalleri tek tek görülüp incelenmeli, böylece elde edilen veriler somutlaştırılarak, dava konusu yer ile ayrı ayrı (konumu, çevresi, niteliği, kullanım şekli, kira başlangıç tarihi, kira süreleri vb.) kira parasına etki eden tüm nitelikleri karşılaştırılmalı, emsal kira bedellerinin niçin uygun emsal olup olmadığı somut gerekçelerle açıklanmalı, dava konusu taşınmazın yeniden kiraya verilmesi halinde (boş olarak) getirebileceği kira parası belirlenmeli, dava konusu yerin yukarıda açıklandığı üzere getirebileceği kira parası usulünce saptandıktan sonra, bu husus dikkate alınmak suretiyle hak ve nesafet kurallarına göre hâkimce uygun bir kira parası (kiracının eski kiracılığı da gözetilerek) takdir edilmelidir. Bu durumda Mahkemece, yukarıda belirtilen ilkeler doğrultusunda, keşif yapılarak uzman bilirkişi kurulu aracılığı ile dava konusu yerin yeniden kiralanması halinde getirebileceği kira bedeli belirlendikten sonra bu kira bedeli de dikkate alınarak hak ve nesafet kurallarına göre talep edilen dönemin kira bedelinin takdir edilmesi gerekir.”

[36] Y12HD., 20.4.1982, T. 3248/3294, “Kira paralarının öteden beri yatırıldığı banka hesabını kapatan kiralayanın yeni ödeme yerini kiracıya bildirmek zorunda olduğu, yatırılmayan kira paraları hakkında yapılan takibe itiraz eden kiracının itirazının kaldırılmasına karar verilmekle yetinileceği, ayrıca tahliye kararı verilemeyeceği…”

​Yazı Yayımlanma Tarihi 26/07/2023




KONUT KİRALARINDA  KİRA ÜCRETİNE YAPILACAK ZAMMIN %25 İLE SINIRLANDIRILMASININ

7456 SAYILI KANUN İLE BİR SENE DAHA UZATILMASININ ANAYASA HUKUKU VE İNSAN HAKLARI AÇISINDAN DOĞURDUĞU SORUNLAR

Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Mert Duygun[1]

İzmir Bakırçay Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı


  • Giriş

Dünyanın çeşitli bölgelerinde gittikçe artan “barınma krizinin” Türkiye’de de son yıllarda derin ölçüde hissedilmesinin ana hatlarından birisini başta büyükşehirler olmak üzere tüm şehirlerde artan kira fiyatları oluşturmaktadır.  Bu durumun özellikle kiracıların barınma hakkı açısından doğurduğu sorunlara bir ara  çözüm olarak kanun koyucu 8 Haziran 2022 tarihinde 7409 Sayılı Kanunun 4. maddesi ile Borçlar Kanununa eklenen geçici bir madde ekleyerek  kira bedeline ilişkin anlaşmaların, bir önceki kira yılına ait kira bedelinin %25’ini geçmemek koşuluyla geçerli olacağını ifade etmiştir. Kanun hükmü, yürürlüğe girmesiyle beraber gerek iktisadi gerekse hukuki yönden birçok tartışmayı[2] beraberinde getirmiştir. Bununla beraber  getirilen “%25 sınırına” rağmen ev sahibi olan malikler ve kiracılar arasındaki  kira barışının sağlanamadığı gözlenmiş; yapılan çok sayıda kira sözleşmesinde bu sınırın üzerinde kira bedelleri belirlenmiş, kiralayan ve kiracı arasındaki başta hukuki olmak üzere türlü uyuşmazlıklar artmaya devam etmiştir.

Bu noktada kanun koyucu 7456 Sayılı torba yasa düzenlemesi ile Borçlar Kanununa eklenen 2. Geçici madde ile kira ücretlerine yapılacak artışın br önceki senenin %25’ini artmaması hususunu bir yıl daha uzatmıştır.  Bu noktada tıpkı 7409 Sayılı Kanunda olduğu üzere 7456 Sayılı Kanunun öngördüğü %25 sınırı da gerek mülkiyet hakkı gerekse sözleşme serbestisi açısından oldukça tartışmalı noktalara temas etmektedir. İşte bu kısa yazıda bu noktalara değinilecek; kısaca bu sorunların kaynağı olan barınma hakkına ilişkin açıklamalarda bulunulduktan sonra, karşılaştırmalı hukuk ve Türk hukukunda kira ücretlerine kanun koyucu aracılığıyla yapılan müdahalelerin anayasa ve insan hakları hukukuna uygunluğu Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları ışığında  incelenecektir.

  • Genel Hatlarıyla Barınma Hakkı

Barınma hakkı ya da terminolojide kimi yazarlarca “konut hakkı”[3], insan onurunun ayrılmaz bir parçası olarak gerek ulusal anayasaların[4] çoğunda gerekse uluslararası insan hakları belgelerinin çoğunda[5] kendisine yer bulmaktadır. Bu noktada barınma hakkı, özel mülkiyete haiz bir yapının varlığını şart koşmamakla birlikte mutlaka ama mutlaka kişilerin gerekli sağlık ve güvenlik koşullarını sağlayacak oturmaya elverişli olan ve elektrik-su gibi temel ihtiyaçların kolaylıkla karşılandığı bir konutun sağlanması yükümlülüğünü gerektirmektedir.[6] Bu yükümlülüğün kapsamlarından birisi ise barınma hakkının nesnel koruma alanını oluşturan konutun elverişli ve ekonomik olarak bedelinin ödenebilir olmasıdır.[7] Bu yükümlülüğün işbu yazı açısından önemi ise yine BM Ekonomik ve Sosyal Haklar Komitesinin yorumlarında vurgulanmaktadır: Buna göre  “bedelin ödenebilirliği prensibi” bağlamında sözleşmeci devletler, kiracıları uygun yolla fahiş kira artışlarına karşı korumak durumundadırlar.[8] Nitekim artık bireysel başvuru yolu ile de başvurma imkanı bulunulan BM Ekonomik  ve Sosyal Haklar Komitesi, “Ben Djazia v. İspanya” kararında bu hususu bir kez daha vurgulamıştır.[9]

Uluslararası insan hakları hukukunun ortaya koyduğu  bu yükümlülükler ışığında ulusal düzlemde kira bedellerinin fahiş oranda artmasına ve böylece özel mülkiyete haiz  konut sahibi olmayan kişilerin barınma haklarının ihlal edilmesine karşı parlamentolar tarafından farklı zamanlarda çok sayıda yasa çıkarılmıştır. Tüm bu yasaları ve buna ilişkin yargı kararlarını aktarmak bir blog yazısının boyutunu aşacağından, aşağıda kısaca bazı örneklere ve bu örneklere ilişkin ulusal/ uluslararası anayasa ve insan hakları yargısının vermiş olduğu kararlar aktarılacaktır.

  • Karşılaştırmalı Hukukta Yasa Koyucunun Kira Fiyatlarına Müdahaleleri ve  Yargının Tutumu
  • Kira Bedeline İlişkin Sınırlamalara Karşı Ulusal Düzeyde Anayasa Yargısının Tutumu ve Almanya Örneği

Barınma krizinin oldukça yoğun biçimde yaşandığı Almanya’da gerek federal gerekse eyalet yasa koyucuları çıkardıkları yasalar ile bu sorunu aşmayı amaçlamışlardır. Bunlardan federal düzeyde Alman Borçlar Kanununda(BGB) yapılan ve kira artışını sınırlayan değişiklikleri eyaletler düzeyinde ise kira artışının tamamen dondurulmasına yönelik “kira tavanı” girişimleri izlemiş, tüm bu hususlar Federal Alman Anayasa Mahkemesi’ne(FAYM) taşınmıştır.

Bu noktada FAYM’nin bu husustaki 2 kararına değinmek gerekmektedir: Bunlardan ilki özellikle Türk hukukundada yürütülen tartışmalara ışık tutacak niteliktedir. FAYM, kira hukukuna ilişkin 2019 tarihli ilk kararında Alman Borçlar Kanunun 556. maddesinin 1. fıkrasında “konutların yeniden kiralanmasında” kira bedellerinin arttırılmasına ilişkin  sınırlamalar[10] getiren düzenlemesini mülkiyet hakkı, sözleşme özgürlüğü ve eşitlik ilkesi açısından incelemiştir.[11] Kanunun temel hak ve özgürlükler rejimi açısından anayasaya uygunluğunu denetlenirken Federal Parlamento’nun söz konusu kanun ile nasıl bir meşru amaç izlediğine ilişkin tespitler; Türkiye’de de yapılan bazı tartışmalar açısından oldukça aydınlatıcıdır: Buna göre “yeniden kiralamalarda kira bedelinin sınırlandırılması yoluyla ekonomik açıdan güçlü olmayan kesimlerin talep gören şehir kısımlarından doğrudan ya da dolaylı olarak yerinden edilmesini önlemeyi amaçlayan kanun, kamu yararına haizdir.” Mahkeme böylece ekonomik açıdan dezavantajlı kesimlerin söz konusu kanun sayesinde bir nevi “ soylulaştırma  projeleri” ile şehrin daha dış kısımlarında ev bulmaya zorlanmasına karşı çıkmaktadır.

FAYM, elverişlilik testinde ise dava konusu ile konut arzının azalabileceği ve bu arzda ev sahiplerinin kiracıların ödeme kabiliyeti gibi hususları daha çok öne alabileceği risklerini de göz önünde bulundurmakla beraber[12], ekonomik açıdan dezavantajlı grupların artık bulundukları çevrede daha rahatlıkla yeni ev aramalarının söz konusu müdahale açısından daha önemli olduğunu vurgulamıştır. Gereklilik testi açısından ise FAYM, kira bedeli artışı yerine “ daha yumuşak araçların”  kullanılabileceğini ancak bunların da “kuşkudan ari(Zweifelsfrei)” olması gerektiğini belirtmiştir.[13] Ölçülük açısından ise mahkeme düzenlemenin sadece “dar konut piyasası” olan yerler açısından geçerli olduğunu belirterek düzenlemeyi ölçülü bulmuş ve Kanun ile ne mülkiyet hakkının ne de sözleşme özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir.  Mahkemenin bu kararı kira hukukuna ilişkin serbest piyasaya yasa koyucunun müdahala etmesinin meşru amacını göstermesi ve bu müdahalenin anayasal açıdan hangi koşullarda meşru kılınabileceğini göstermesi açısından önemlidir.

Kanun ile kira bedellerinin yüksek olduğu ve bu nedenle kiracıların barınma krizini doğrudan deneyimledikleri bölgeler açısından önemli bir kazanım meydana gelmiş olsa da, Almanya’nın bazı bölgelerinde  barınma krizi giderilememiş ve bunun üzerine çözüm olarak belirli bir süre “kira ücretlerinin dondurulması” gündeme gelmiştir. Bu tartışmanın kuvveden fiile geçtiği iki yer ise  Bavyera ve Berlin eyaletleridir.[14] Her iki  eyalette de yasal düzenlemeler henüz yürürlüğe giremeden hem şekli anlamda hem de maddi anlamda anayasaya aykırılık itirazlarına konu olmuş[15]; özellikle düzenlemenin maddi anlamda  anayasaya uygunluk açısından mülkiyet hakkının süjesi olan ev sahiplerine(kiralayan) öngörülemez ve tek taraflı bir yük getirmesi sebebiyle ölçüsüz olduğu ileri sürülmüştür.[16]

Nitekim Eyalet Anayasasının 106. maddesinde[17]  her yurttaşın elverişli bir konut hakkına haiz olduğu düzenlenmiş olan Bavyera eyaletinde  162 belde için kira artışının 6 sene süreyle yasaklanması halk girişimi yoluyla önerilmişse de, bu halk girişimi Bavyera Eyalet Anayasa Mahkemesi’nin 16 Temmuz 2020 tarihinde vermiş olduğu karar ile eyalet bazında kira artışının yasaklanmasına dair yasal bir düzenleme yapılamayacağı gerekçesiyle iptal edilmiştir.[18] Berlin’de ise Eyalet Parlamentosu tarafından çıkarılan “kira tavanı(Mietendeckel)”  ile 5 sene boyunca kira fiyatları belirli istisnalar haricinde dondurulmuş,  ancak bu yasa da Federal Alman Anayasa Mahkemesi’nin 15 Nisan 2021 tarihli kararı[19]  ile  borçlar kanunun bir parçası olarak kira hukukuna dair  çıkarılacak kanunların ancak federal yasamanın  yetkisi olduğundan bahisle iptal edilmiştir.

Bu mahkeme kararları üzerine federal düzeyde bir kira tavanı yasası çıkartılarak kira bedelindeki artışların tüm Almanya düzeyinde artması gündeme gelmiş; bu yasanın ise kirasını ödemekte güçlü olan kişilere kira yardımı ve devletin daha hızlı biçimde sosyal konut inşa etmesine ilişkin teşvik programları gibi alternatif ve mülkiyet hakkı açısından  yumuşak tedbirlerin alınabilecek olması gerekçesiyle ölçüsüz olacağı Alman öğretisinde ifade edilmiştir.[20] Nitekim şu ana dek, kira bedellerinin belirli bir süre federal düzdey dondurulmasına ilişkin bir yasa teklifi ya da tasarısı  Federal Bakanlar Kurulu ya da Federal Parlamento’daki parti gruplarınca sunulmuş değildir.

  • Uluslararası İnsan Hakları Yargı Organı Olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatlarında Kira Bedeli Sınırlamaları

Almanya dışında diğer birçok Avrupa ülkesinde de  kira bedelinin artışına ilişkin yasal düzlemde sınırlamalara gidilmiş; bu sınırlamaların  birçoğu nihayetinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin  önüne bireysel başvuru yoluyla gitmiştir.[21] Bu başvuruların temelinde ise ev sahiplerinin Sözleşme’ye 1 Numaralı Ek Protokol’ün 1. Maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiası bulunmaktadır.

Bu noktada ilk akla gelen düzenlemelerden birisi Avusturya’da 1981 yılında çıkartılan Kira Kanunudur.[22] Bu kanun ile 1922 tarihli eski Kira Kanunu yürürlükten kaldırılmış ve konutlar belirli sınıflara ayrılarak, her bir sınıf için kira bedelinde üst sınırlar ve ilave vergiler öngörülmüştür. Bu kanunun öngördüğü düzenlemelere karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvuruda, başvurucular  %22 ila %82 arasında bir kira geliri kaybına uğradıklalarını ifade ederek, mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.[23]  Mahkeme ise kararında sosyal ve ekonomik ihtiyaçlardan kaynaklı olarak kamunun genel yararı için Sözleşmeci Devletler’in mülkiyet hakkına yapılacak sınırlamalarda belirli bir takdir marjına sahip olduğuna vurgu yaparak, başvuruya konu olan kanunda mülk sahiplerinin uğramış oldukları gelir kayıplarını azaltacak tedbirlerin alındığını ve başvurucuların iddialarının aksine  gelir kayıplarının orantısız bir hal almadığını belirterek  mülkiyet hakkı ihlali iddialarını reddetmiştir.

Slovakya’da ise  1996 senesinde  Fiyat Kanunu(Price Act) ile kira artış şeması olarak bilinen bir düzenlemeye gidilmiş ve mülk sahiplerinin kira bedeline ilişkin müzakere olanakları sınırlandırılmıştır.[24] İlgili kanun ayrıca  kira sözleşmesinin mülk sahibi tarafından feshini ise kiracının alternatif bir barınma olanağı sağlanması koşuluna bağlamaktaydı. Bu düzenleme sebebiyle mülkiyet haklarının orantısız biçimde sınırlandırıldığını ileri süren 21 başvurucu, AİHM’ne başvurmuş, Mahkeme ise mülkiyet hakkına  yapılan müdahalenin “ genel bir kamu yararı” güttüğünü belirtmekle beraber söz konusu yasanın mülkiyet hakkını ihlal ettiğine hükmetmiştir. AİHM, bu tespitine gerekçe olarak kira artış şemasının geçerli olduğu bölge ile geçerli olmadığı bölgeler arasındaki kira ücretlerinin oldukça farklı olmasını  gerekçe göstermiş; kira artışından kaynaklı olan sosyal ve ekonomik sorunların tek taraflı olarak somut olaydaki başvurucuların oluşturduğu mülk sahiplerine yüklenmesinin toplumun genel yararı ve mülk sahiplerinin hakları arasındaki adil dengeye aykırılık oluşturduğunu ifade etmiştir.

AİHM’in önüne kira bedeli sınırlamaları ile ilgili  taşınan güncel bir tartışma ise Norveç’te yaşanmıştır.  1980’lerin ardından kira fiyatlarının oldukça artması üzerine  kanun koyucu 1996 senesinde Temel Toprak Yasasını çıkarmış ve bu yasa ile  uzun zamanlı olarak arazi kiralamış olan herkese sözleşmenin sona ermesini mütakip aynı koşullarla sözleşmeyi süresiz olarak uzatma hakkı tanınmaktadır. Bu gayrimenkuller üzerindeki kira artışı ise sadece enflasyon oranı ile orantılı olarak arttırılabilecek ve arazideki rayiç bedel artışı dikkate alınmayacaktır. Bunun üzerine mülk sahiplerince yapılan bireysel başvuru sonucunda[25] , Mahkeme toplumun genel menfaati için mülkiyet  hakkına ilişkin bu tür sınırlamalar getirilebileceğini ve bu konuda Sözleşmeci Devletler’in takdir yetkisi olduğunu belirtmekle beraber, bireysel başvuruya konu olan düzenlemenin sadece kiracıye tek taraflı fesih yetkisi vermesi, zamanla mülk sahiplerinin  ilgili mülklerin piyasa değerinden çok daha az bir bedel almalarına yol açmaları ve  tüm bu düzenlemelerin kiracı ve kiralayanın mali durumlarına bakılmaksızın toptancı bir yaklaşımla uygulanıyor olmasının tek taraflı olarak mülk sahibine orantısız bir yük oluşturduğunu belirterek başvurucuların mülkiyet hakkının ihlal edildiğini belirtmişlerdir.

2012 senesinde verilen bu karar üzerine Norveç Parlamentosu, 2015 senesinde Temel Kira Kanununu  çıkarmış, bu kanun ile kira sözleşmelerinde bu kez mülk sahiplerine belirli bir sınırı geçmemek kaydıyla(kira tavanı) senede bir kez kira sözleşmesiniin uyarlanması talebinde bulunma hakkı tanınmıştır.  Bu kanun kapsamında mirasçısı olduğu 16.8 Milyon Avro değerindeki mülkün kira artışında bulunan Karibu Vakfı(Karibu Foundation), talep edilen %1 oranı yerine %0.6 olarak kira artış bedelinin belirlenmesi üzerine dava açmış ve bu davaların  derece mahkemelerince “Lindheim ve Diğerleri v. Norveç” kararında mülkiyet hakkının korunması için ortaya konan kriterler de göz önünde bulundurularak reddedilmesi üzerine  AİHM’ne bireysel başvuruda bulunmuştur.[26] AİHM  ise  bu kez “Lindheim ve Diğerleri” kararının aksine  yeni çıkartılan Temel Kira Kanunu ile  başvurucunun mülkiyet hakkı ile kiracının hakları arasında “adil olmayan bir dengeye” yol açılmadığını belirtmiş; başvurucunun sınırlı da olsa %0.6 oranında bir kira artışına sahip olduğunu bunun da yaklaşık 68.100 Avroya denk düştüğünü ve böylece başvurucunun mülkiyet hakkı üzerindeki müdahalenin orantısız olmadığını belirtmiştir.  Mahkeme ayrıca, başvurucunun kira artışına yapılan sınırlamalar ile mülkiyet hakkına karşı yapılan bu müdahalelere karşı Norveç Yüksek Mahkemesi de dahil olmak üzere her türlü iç hukuk mekanizmasına yargısal olarak başvurma hakkı bulunduğunu da belirterek; çatışan haklar arasındaki dengenin kurulduğunu ifade ederek bu kez mülkiyet hakkının ihlalinin bulunmadığına hükmetmiştir.

  • Türk Hukukunda Kira Bedeli Sınırlamaları ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Türk hukuku açısından ise kira fiyatlarına ilişkin yasa koyucunun müdahalede bulunmasının ilk örnekleri henüz Cumhuriyet’in erken dönemlerinde görülmektedir.[27] 1940 tarihli Milli Koruma Ka­nunu  ile kira bedeli artışında 1939 kira rayi­çinin esas alınması öngörülmüş ve 2. Dünya Savaşında yaşanan enflasyonun kira artışına getirdiği olumsuz etkiler minimiz edilmek istense de istense de kısa süre içinde  bu uygulamadan vazgeçilerek 1947 yılında tekrar serbesti usulüne dönmüştür. Bu noktada günümüzdeki kira bedeli tartışmalarına ışık vuracak asıl gelişme ise Demokrat Parti hükümetleri dönemindeki hızlı kentleşmenin de etkisiyle 6570 Sayılı Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun ile yaşanmış; bu kanun ile 1939’dan önce yapılmış binaların kiralarının 1939 rayicinin %200 fazlasını geçemeyeceği, 1939’dan sonra yapılan binalarda ise kira ücretlerinin 1953 senesindeki rayiç ile sınırlanacağı düzenlenmiş ve kiralayanın fesih hakkı sınırlanmıştır. Yine 1953 senesinden sonra kiraya verilen konutlar için bedelin belirlenmesi hususunda Belediye Encümeni’ne yetki verilmiştir. Kanunun emredici hükümleri gereğin­ce, 1953’ten önce kiraya verilen binalarda uyarlama davası açmak dahi olanaksız hale gelmiş, bu sebeple kanun oldukça yoğun tartışmalara yol açmıştır.[28]  Konu en sonunda 1961 Anayasası ile kurulan Anayasa Mahkemesi’nin(AYM) önüne itiraz(somut norm denetimi) ile gelmiş ve AYM bu kararında bugün de geçerli olan önemli kriterler ortaya koymuştur.[29] Mahkeme’ye göre tiraza konu olan kanun düzenlemeleri ile tüm piyasada uygulanan serbest piya­sa ekonomisinin aksine kira fiyatları “dondurulmuş” bir biçimde devam etmiş, bu durum da gayrimenkul sahiplerinin gelirlerini değişen şartlara göre uyarlayamamasına ve onların gelirlerinin değişen hayat şartı ışığında düşmesine yol açmıştır. Bu da, mülk sahibinin mülkin gelirinden yararlanmasını önleyen aşırı bir sınırlama halini alarak mülkiyet  hakkının özüne dokunan bir  müdahaleye yol açmıştır. Mahkeme’nin bugün de geçerli olan ve kira bedellerine kanun koyucu tarafından yapılacak yasal düzenlemelerde, bu düzenlemenin ölçülü olması için ortaya koyduğu iki kriter bulunmaktadır: Bunlar “sınırlı artış” ilkesi ve  herşeyden evvel “geçicilik” unsudurur. AYM, bu koşullar ışığında 6570 Sayılı Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun’un ilgili maddelerini iptal etmiştir.

AYM’nin kira bedellerindeki artışın yasa yoluyla sınırlanmasını tekrar ele alması ise 1999 senesinde başlayan ekonomik daralmanın ardından olmuştur. Bu noktada 4531 Sayılı Kanun ile kira bedelleri için ancak 2000 senesi için %25, 2001 senesi için %10 oranında artış yapılabileceği; ancak taşınmazın bulunduğu bölgede rayiç kira parasındaki artış bu oranların altındaysa bu oran uygulanmayacağı öngörülmüştür.  4531 Sayılı Kanunun bu hükümleri de  AYM’nin önüne somut norm yolu ile gelmiş,[30] Mahkeme mülkiyet hakkı ve sözleşme özgürlüğü kapsamında yaptığı anayasaya uygunluk değerlendirmesinde  kira ücretlerindeki artışın enflasyona etkisini de göz önünde bulundurarak “konut ve işyeri darlığı bulu­nan ülkelerde devletçe önlem alınmadığı takdirde talebin fazlalığı nedeniyle kiraların aşırı şekilde yükseleceği, bu yükselişin tüketim maddelerinin fiyat­ları üzerinde etkili olarak hayat pahalılığına sebep olacağı“ tespitini yapmış, bu nedenle de devletin bu alanda bir düzenleme yapmasında kamu yararı bulunduğunu belirtmiştir. Mahkeme, itiraz konu olan hükümde yer alan 2000 senesi için kira artışlarıında uygulanacak %25 sınırının da mülkiyet hakkının özüne dokunmayan ağır bir sınırlama olmadığını  belirterek, ilgili kanun hükmünün anayasaya uygun bulmuştur. Ancak bu karardan tam bir sene sonra ise yine itiraz yoluyla önüne gelen bir başka kararında  2001 ekonomik krizinin de etkisiyle 4531 Sayılı Kanunun 2001 senesi için kira artış bedelinin %10 olarak uygulanmasına dair hükmünü, 2001 senesinde yaşanan ekonomik kriz yüzünden bu kira bedelinin enflasyonun çok altında kalması sebebiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak derecede ağır bir sınırlamaya yer vermiş olması gerekçesiyle iptal etmiştir.[31] Bu noktada AYM’nin kira bedelindeki artışı sınırlayan yasalarda artık sadece “sınırlı da olsa bir artışa” yer verilmesi ile yetinmediği; bu artışın yasanın yapıldığı dönemdeki ekonomik koşulların mülkiyet hakkı açısından doğurduğu sonuçlar ile de ilgilendiği söylenebilir.

  • AİHM VE AYM Kararları Işığında 7456 Sayılı Kanun ile Öngörülen %25 Sınırının Anayasaya Uygunluğu

Gerek karşılaştırmalı hukuk gerekse de Türk anayasa hukuku açısından yukarıda ortaya konan tüm bu bilgiler ışığında söylenebilir ki 7456 Sayılı Kanun ile konut kiralarında kira artış bedelinin üst sınırının %25 olarak  belirlenmesinin 1 sene daha uzatılması, anayasaya aykırıdır. Her ne kadar kanun koyucunun söz konusu düzenleme ile kiracıların barınma hakkını sağlamak ve ülkedeki fiyat piyasasında işleyişin bozulmasını önlemek gibi  meşru amaçlar güttüğü söylenebilse de, söz konusu düzenleme ile mülk sahiplerinin mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin anayasal açıdan meşru kılınamadığı ortadadır. Söz konusu madde, Anayasanın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklere yapılacak sınırlamanın ölçülülük ilkesine riayet etmesi gerektiğini söyleyen hükmü ile bağdaşmamaktadır: Öncelikle müdahalenin elverişli olduğu söylenebise de gereklilik unsuru açısından meşru amaca ulaşmak için kira sözleşmelerini %25 ile sınırlamak  yerine daha yumuşak tedbirlere başvurulabilmesi mümkündür..[32]

Müdahalenin orantılılığı açısından da sorunlar mevcuttur: Söz konusu düzenleme, AİHM içtihatlarında ortaya konulan ve mülkiyet hakkının başka bir hukuki menfaat ile çatışması durumunda sağlanması gereken “adil dengeyi” ortaya koymaktan uzaktır; çünkü mevcut düzenleme tek taraflı olarak mülk sahiplerinin(kiralayan) üzerinde ağır bir yük oluşturmaktadır. Üstelik söz konusu %25 sınırının bir kez daha uzatılması AYM’nin 1961 Anayasası döneminde 6570 Sayılı Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun’un benzer yöndeki düzenlemesini iptal ederken verdiği “ geçicilik” unsuruna da aykırılık oluşturmaktadır.

  • Sonuç

Sonuç olarak 7456 Sayılı Kanun ile Borçlar Kanunu’na eklenen geçici 2. madde ile konut kiralarında  yapılacak artışın %25 ile sınırlandırılmasına ilişkin düzenlemenin yürürlüğünün 1 sene daha uzatılması, gerek AYM’nin benzer düzenlemelerine ilişkin kararlarında ortaya  koyduğu ilkelere gerekse de AİHM içtihatlarında mülkiyet hakkına ilişkin yapılan müdahalelerde aradığı “ adil denge” prensibi[33] ile bağdaşmamakta ve bu nedenlerle 1982 Anayasasının 35. maddesindeki mülkiyet hakkı ve 48. maddesindeki sözleşme hürriyetine aykırılık oluşturmaktadır. İlgili yasal hükümler  7456 Sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 14 Temmuz tarihinden itibaren 60 gün içerisinde  Anayasanın 150. maddesi gereğince  iptal davası(soyut norm denetimi) açma hakkına sahiip olanların[34] bu yola başvurması  ya da  bu maddeden kaynaklanan ve mahkemelerde görülen kira hukuku uyuşmazlıklarında Anayasanın 152. maddesi uyarınca mahkemelerce resen ya da talep üzerine anayasaya aykırılık itirazında bulunulması durumunda  Anayasa Mahkemesi’nin bu hükmün anayasaya uygunluğunu incelemesi durumunda, Mahkeme kuvvetle muhtemel geçmiş içtihadına bağlı kalarak ilgili hükmü iptal edecektir.[35] Bu noktada kiracı-kiralayan arasındaki uyuşmazlıkları sona erdirmek için barınma hakkı ile mülkiyet hakkını gözetecek şekilde “adil denge” kriterine aykırı geçici yasal düzenlemeler yerine BM Ekonomik ve Sosyal Haklar Komitesinin 11. maddesinde ve 1982 Anayasasının 57. maddesinde düzenlenen “elverişli konut hakkına”[36] uygun kalıcı çözümlerin ortaya konması temel hak ve özgürlükler rejimi açısından daha uygun olacaktır.[37]

[1] İzmir Bakırçay Üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, Berlin Humboldt Üniversitesi Hukuk Fakültesi Karşılaştırmalı Kamu Hukuku Enstitüsü’nde Misafir Araştırmacı.

[2] Bu hususta hukuki bir kısa değerlendirme için bkz bkz. Ahmt Türkmen/ Süleyman Anıl Huysal, 6098 sayılı Kanun Geçici Madde 1 ile Getirilen Kira Bedelinde %25’lik Artış Sınırlamasına Aykırılığın Hukuki Sonuçları Üzerine Değerlendirmeler, Yeni kira düzenlemesinden kim kazançlı çıkacak?https://blog.lexpera.com.tr/6098-sayili-kanun-gecici-madde-1-ile-getirilen-kira-bedelinde-25lik-artis-sinirlamasina-aykiriligin-hukuki-sonuclari-uzerine-degerlendirmeler/ ;  Meselenin emlak piyasasası ve anayasa hukuku açısından ayrı ayrı ele alındığı bir haber için bkz. Özgecan Özgenç, Yeni Kira Düzenlemesinden Kim Kazançlı Çıkacak, https://medyascope.tv/2022/06/09/yeni-kira-duzenlemesinden-kim-kazancli-cikacak/

[3] Terminolojik bu tartışma için bkz. Tolga Şirin, Anayasadan Çıkış, İmge Kitabevi , s.182.

[4] Barınma hakkının farklı ülkelerin anayasalarında nasıl düzenlendiğine ilişkin bkz.

[5] Bu noktada uluslararası insan hakları hukukunda   normatif ve içtihadi düzeyde barınma hakkına ilişkin bkz. Christian Tomuschat, Wohlfahrtziele auf Weltebene: Das Recht auf Wohnung in der Rechtsprechung nach dem UN-Sozialpakt, EuGHRZ 2018, s.121vd.

[6] Michael Krennerich, Ein Recht auf menschenwürdiges Wohnen, in: Wohnungslosigkeit, Aus Politik und Zeitgeschichte (2018), 25-26,  s.3. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesinin  elverişli bir konut için ortaya koyduğu kriterler için bkz. Şirin, s.183 vd.

[7] Şirin, s.184.

[8] Şirin, s.185.

[9] Somut olayda başvurucu kirasını ödeyemediği için barındığı evden çıkartılmış ve barınmak için başvurduğu “sosyal konut” talebine de resmi makamlardan henüz yanıt alamadığı için ailesiyle birlikte arabada konaklamak durumunda kalmıştır. Somut olayda Komisyon hem maddi hem de usuli yönden İspanya’nın başvurucunun “ elverişli konut hakkını” ihlal ettiği kanaatine varmıştırBu karar için bkz. Tomuschat, s.126.vd.

[10] Kanuna göre eğer bir bölgede „dar konut piyasası(angespannter Wohnungsmarkt)“  mevcutsa bu bölgede yapılabilecek yeni kiralamalarda, kira bedeli  oradaki rayiç bedele kıyasla en fazla  %10 oranında fazla olarak belirlenebilecektir. Bir bölgede konut piyasası olup olmadığının tespiti için ise federe(eyalet) hükümetler görevli kılınmıştır. Örneğin bu yetkiye dayanarak tüm Berlin, eyalet hükümetince “dar konut piyasası” olarak belirlenmektedir. Bkz. https://www.berlin.de/rbmskzl/aktuelles/pressemitteilungen/2021/pressemitteilung.1112301.php (Erişim tarihi:19.07.2023)

[11] Karar için bkz BVerfG, Beschl. v. 18.7. 2019–1 BvL 1/18.

[12] Bu hususta Mahkeme’nin genel tavrına eleştirel bir yaklaşım için bkz. Jürgen Kühling, Eigentumsrechtliche Bewertung am Beispiel der Mietpreisregulierung, in: Gentrifizierung als Rechtsproblem – Wohnungspolitik ohne ökonomische und rechtsstaatliche Leitplanken?, s.26-38

[13] Bu noktada eleştirel bkz. Kühling, s.30.

[14] Bu hususta bkz. Ahmet Mert Duygun, Türk-Alman Hukukunda Sözleşme Özgürlüğüne Yasa ile Yapılan

Müdahalenin Anayasal Sınırları Berlin Eyalet Meclisi 2019 Tarihli “Mietendeckel (Kira Tavanı)” Yasasının Düşündürdükleri, in: Özel Hukukun Güncel Sorunları ve Anayasa’nın Özel Hukuka Etkileri( Ed: Özel/Pürselim Arning,  Karaman Coşgun/Doğrusöz Koşut), Oniki Levha Yayınları,İstanbul 2022 s.205vd.

[15] Bkz. Duygun, s. 207.

[16] Christian Waldhoff/ Lana Leiese, Berlin- Das verfassungspolitische Labor, Jahrbuch des öffentlichen Rechts 69 (2021), s.921-922.

[17] Bavyera Eyalet Anayasasının 106. maddesine ilişkin bkz. Peter Derleder, Notwendigkeit eines Grundrechts auf Wohnen, WuM 2019, s. 616.

[18] Duygun, s.207.

[19] BVerfG, Beschluss des Zweiten Senats vom 25. März 2021- 2 BvF 1/20 -, Rn. 1-188.

[20] Bkz. Hans Jürgen Papier, Bundesweitender  Mietendeckel, Deutsche Richterzeitung 12/21, s. 457.

[21] İlgili kararlar konusunda yol gösteren Prof. Dr. Burak Gemalmaz’a teşekkürü borç bilirim.

[22] Bu düzenlemenin detayları için bkz. Jakup Dusik, Rent Control Laws in the

European Court of Human Rights Case Law, Brno 2019,s.26. https://is.muni.cz/th/yduoi/Jakub_Dusi_k__446142__Masters_thesis_final_Archive.pdf?studium=636802 (Erişim tarihi:22.07.2019)

[23] AİHM,  Mellacher ve Diğerleri Kararı, Başvuru No: 10522/83, 11011/84; 11070/84.

[24] Bu hususta bkz. AİHM,  Bitto ve Diğerleri v. Slovakya, Başvuru No: 30255/09.

[25] AİHM, Lindheim ve Diğerleri v. Norveç, Başvuru No: 13221/08

[26] AİHM, Karibu Foundation v. Norway, Başvuru No: 2317/20.

[27] Bkz. Duygun, s.223.

[28] Bkz. Duygun, s224.

[29] AYM E:1963/3 K:1963/7. K.t.26.03.1963.

[30]  AYM E: 2000/77 K: 2000/49, K.t. 21.11.2000

[31] AYM E:2001/303 K:2001/333, K.t. 19.07.2001.

[32] Örneğin  bu noktada sosyal konut inşasına hız verilmesi, kira yardımlarının arttırılması, yahut karşılaştırmalı hukukta da gözlenen “ boş evlere” ilave ek vergi/ceza kesilmesi veyahut toptancı bir yaklaşım ile %25 sınırını tüm kira sözleşmelerinde geçerli kılmak yerine  sadece kira artışının astronomik olduğu bölgelerde  uygulanması  ilk akla gelen uygulamalardır.  Mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyi daha “yumuşak” bir hale getirecek bir başka öneri ise kanunda öngörülen  %25 sınırını doğrudan uygulayarak mülk sahipleri üzerinde yükü hafifletmek için mevcut Borçlar Kanununda  kira artış üst bedeli olarak öngörülen 12 aylık Tüketici Fiyat Endeksi ortalaması ile ilgili yasada öngörülen “%25 oranı” arasındaki farkın devletçe karşılanmasıdır.

[33] Bu prensibe ilişkin bkz. H. Burak Gemalmaz, Avrupa İnsan Hakları  Açısından Mülkiyet Hakkının  Sınırlanmasında” Adil Denge” İlkesi, İÜHFM C. LXIX, S.l-2, s. 649-674.

[34] İptal davası açma hakkına Cumhurbaşkanı, TBMM’de en yüksek sandalye sayısına sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri olacak milletvekili sahiptir.

[35] Ayjı yönde bkz. Murat Batı, Kira artışlarına getirilen "tavan fiyat" düzenlemesinin (uzatılmasının) Anayasa aykırılığı sorunsalı, T24, https://t24.com.tr/yazarlar/murat-bati/kira-artislarina-getirilen-tavan-fiyat-duzenlemesinin-uzatilmasinin-anayasa-aykiriligi-sorunsali,40566 (Erişim tarihi:22.07.2023)

[36] Şüphesiz bu noktada 1982 Anayasasının  içerdiği düzenlemenin oldukça soyut olduğu ve bu noktada ardılı olan 1961 Anayasasındaki “konut hakkına” ilişkin düzenlemenin aksine devlete tam olarak bir pozitif yükümlülük yüklemediği ileri sürülebilir. Nitekim AYM de depremzede olan başvuruculara “betonarme-kârgir” konut yerine prefabrik konut verilmesinde “konut hakkı”  ve mülkiyet hakkı açısından bir  ihlal görmemiş; bu husustaki uyuşmazlıkları sadece usuli boyutlarıyla incelemeyi yeterli bulmuştur. Bkz. AYM, Mehmet Surma Başvurusu, Başvuru Numarası: 2019/7113. Bu noktada AYM içtihadının diğer sosyal haklarda da gösterdiği çekingen tavrının aşılması ve mümkünse de Anayasanın konut hakkına ilişkin düzenlemelerinin değiştirilmesi gerekmektedir.

[37] Bu çözümlere ilişkin bkz. Şirin, s.185vd.


​Yazı Yayımlanma Tarihi 26/07/2023